Tarix qo‘ynidan topilgan nodir bitiklar

Buxoro — har bir qarich zaminida tarixning bir bo‘lagi yashiringan, asrlar osha o‘z sirlarini avloddan-avlodga yetkazib kelayotgan betakror shahar. Bu zaminda ba’zan oddiy bir sopol parchasi, devor qoldig‘i yoki naqsh bo‘lagi ham butun bir davr haqida tasavvur beradigan qimmatli ilmiy manbaga aylanadi.

Ayni paytda Buxoro shahridagi Shahriston arxeologik yodgorligida olib borilayotgan xalqaro arxeologik tadqiqotlar ana shunday tarixiy mo‘’jizalardan birini yuzaga chiqardi. O‘zbekiston–AQSH xalqaro arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan olib borilgan qazishma ishlari jarayonida Somoniylar davriga oid jome masjidining me’moriy bezaklariga mansub, kufiy yozuvlar tushirilgan ganch panel qoldiqlari aniqlandi. Bu — shunchaki arxeologik topilma emas. Unda Buxoroning o‘rta asrlardagi ma’naviy hayoti, me’moriy tafakkuri, badiiy didi va yozuv madaniyati mujassam.

Topilmaning eng e’tiborli jihatlaridan biri — unda kufiy yozuvlarning aks etganidir. Kufiy xat islom olamidagi eng qadimiy xat turlaridan biri sifatida nafaqat diniy matnlarni ifodalash, balki me’moriy bezakning muhim qismi sifatida ham keng qo‘llanilgan.Shu ma’noda Shahristondan topilgan ganch panel parchalari Buxoroda Somoniylar davri me’morchiligida yozuv va bezak san’ati qanday uyg‘unlashganini o‘rganish uchun noyob imkoniyat yaratadi.

Asrlar davomida tuproq bag‘rida yotgan bu nozik ganch bo‘laklari o‘sha davr ustalarining mahorati, naqsh va yozuvni bir butun badiiy kompozitsiyaga aylantirish qobiliyati haqida so‘zlaydi. Eng muhimi, ular bizga Somoniylar davri Buxorosining faqat siyosiy va iqtisodiy emas, balki yuksak madaniy-ma’rifiy markaz bo‘lganini yana bir bor anglash imkonini beradi.

Topilma hali to‘liq holda saqlanib qolmagan. Asrlar, tabiiy jarayonlar va vaqtning shafqatsiz sinovlari uning ayrim qismlarini yemirgan. Ammo bu holat uning qimmatini kamaytirmaydi. Aksincha, har bir saqlanib qolgan parcha tarixning yo‘qolib ketishi mumkin bo‘lgan bir sahifasini qayta tiklash imkonini beradi.

Shahristondagi tadqiqotlar ko‘lami ham alohida e’tiborga molik. Ekspeditsiyada O‘zbekiston va AQSH mutaxassislari bilan bir qatorda Rossiya va Eron arxeologlari, rassomlar, chizmachilar hamda “Buxoro” davlat muzey-qo‘riqxonasi xodimlari ishtirok etishmoqda. Bu hamkorlik Buxoro tarixini bir mamlakat yoki bir maktab doirasidagina emas, balki xalqaro ilmiy hamjamiyat ishtirokida kompleks o‘rganishga xizmat qilmoqda.

Ekspeditsiya rahbari Jamoliddin Mirzahmedovning ta’kidlashicha, aniqlangan ganch panel qoldiqlari bizga to‘liq va yaxshi saqlangan holda yetib kelmagan. Shu sababli mutaxassislar tomonidan topilmani kelajak avlod uchun asrab qolish maqsadida restavratsiya va konservatsiya ishlari olib borilmoqda.

Bu jarayonning o‘zi ham katta ilmiy mehnatni talab etadi. Zero, arxeolog uchun topilmani yer bag‘ridan chiqarish — ishning yakuni emas, balki yangi bosqichining boshlanishidir. Uni ilmiy hujjatlashtirish, holatini mustahkamlash, har bir bo‘lagini o‘rganish, asl ko‘rinishi haqida ilmiy xulosalar chiqarish va kelajak tadqiqotlar uchun saqlash — nihoyatda mas’uliyatli vazifa.

Bugun mamlakatimizda tarixiy-madaniy merosni asrab-avaylash, arxeologik tadqiqotlarni kengaytirish, qadimiy shaharlarimizning ilmiy va turistik salohiyatini yuksaltirishga alohida e’tibor qaratilmoqda.

Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan tarixiy merosimizni chuqur o‘rganish, uni asrab-avaylash va dunyoga keng targ‘ib etish borasida amalga oshirilayotgan ishlar ham ana shu ezgu maqsadga xizmat qilmoqda. Zero, tarixni asrash — faqat eski binolarni saqlab qolish emas. Bu — ajdodlar tafakkuri, ilmiy salohiyati, badiiy mahorati va ma’naviy merosini kelajak avlodga to‘laqonli yetkazish demakdir. Shu nuqtai nazardan olib qaraganda, Shahristondagi har bir arxeologik topilma mamlakatimizning boy tarixini yangi qirralarda kashf etishga xizmat qiladi. Bugun yer bag‘ridan chiqarilayotgan bir ganch parchasi ertaga xalqaro ilmiy tadqiqotlarning muhim manbasiga, muzey ekspozitsiyasining noyob namunasiga yoki Buxoro me’morchiligi tarixining noma’lum sahifasini ochadigan dalilga aylanishi mumkin.

Yer bag‘rida hali qancha sir bor? Shahristondagi tadqiqotlar hali davom etmoqda. Arxeologlar bilan bir qatorda restavratorlar, rassomlar, chizmachilar va muzey mutaxassislari ham ish olib bormoqda. Aniqlangan me’moriy ganch bezaklarini mustahkamlash, konservatsiya qilish va ilmiy jihatdan o‘rganish ishlari izchil davom ettirilmoqda.

Ehtimol, yer bag‘rida hali biz bilmagan boshqa sirlar ham bordir. Balki navbatdagi qazishmalar yana bir yozuvni, qadimiy binoning yangi qismini yoki Buxoroning Somoniylar davridagi hayoti haqida yangi tasavvur beradigan noyob ashyoni yuzaga chiqarar. Zero, arxeologiyaning jozibasi ham shunda — har bir topilma javob bilan birga yangi savollarni ham tug‘diradi.

Shahriston zaminidan topilgan kufiy yozuvli ganch panel qoldiqlari asrlar qa’ridan bugungi kunga yetib kelgan nozik, ammo bebaho xabar kabidir. U bizga Somoniylar davrida Buxoroda nafaqat ulkan me’moriy inshootlar barpo etilgani, balki ularning har bir bezagi, har bir chizig‘i va har bir yozuviga yuksak badiiy did bilan yondashilganini anglatadi. Eng muhimi, bu topilma bizga yana bir haqiqatni eslatadi: tarix yo‘qolmaydi — agar uni izlaydigan, o‘rganadigan va asraydigan avlod bor bo‘lsa, u yana va yana tilga kiradi.

Bugun Shahristonda arxeologlar tuproq qatlamlarini ehtiyotkorlik bilan ochar ekan, aslida Buxoroning ming yillik xotirasini qayta uyg‘otmoqda. Ganchdagi har bir chiziq, kufiy bitikning har bir belgisi, devorning har bir qoldig‘i — biz uchun ajdodlardan qolgan sukutdagi maktubdir. Bu maktubni o‘qish, uni asrash va kelajak avlodlarga yetkazish esa bugungi avlod zimmasidagi muqaddas mas’uliyatdir.

Zarif Komilov, O‘zA muxbiri