Qoraqalpog‘istonda Kasaba uyushmalar Kengashi qanday paydo bo‘lgan?
Kasaba uyushmalarining bugungi kundagi ahamiyatini aniqlash uchun ularning yaqin tarixi bilan tanishish darkor.
Markaziy Osiyo, shu jumladan, Qoraqalpog‘istondagi kasaba uyushmalari o‘z tarixini 20-asrning birinchi choragidan boshlaydi. Kasaba uyushmalarining tarixi bu ishchilar va xizmatchilar ommaviy tashkilotlarining paydo bo‘lishi va faoliyati tarixidir.
Marhum tarixchi olima Tillaxan Kudiyarovaning “Qoraqalpog‘istonda Kasaba uyushmalari tashkilotlari tarixi” nomli nomzodlik dissertatsiyasida ma’lumot berilishicha, Qoraqalpog‘istonning birinchi kasaba uyushma tashkilotlari 1917-1920 yillarda paydo bo‘lgan, ularning soni oz bo‘lgan va asosan Amudaryo bo‘limining shahar markazlarida paydo bo‘lgan. Ushbu davrda kasaba uyushmalarining faoliyatini konstruktiv deb atash mumkin emas edi, chunki bu vaqt siyosiy tarixda Sovet hokimiyatini o‘rnatish uchun kurash bilan tavsiflanadi.
Dastlab Amudaryo bo‘limi kasaba uyushmalari o‘z a’zolarining ijtimoiy-iqtisodiy manfaatlarini himoya qilish bilan shug‘ullangan.
20-yillarning oxirida jamiyatdagi partiya tuzilmalarining ta’siri kuchayib, ma’muriy boshqaruv tizimining paydo bo‘lishi va shakllanishining dastlabki shartlari paydo bo‘ldi, bu sovet totalitar tizimiga olib keldi. Ushbu davrda partiya tashkilotlari "Kasaba uyushmalari – kommunizm maktabi" shiorini qabul qildi, bu kasaba uyushmalarini partiya tashkilotlariga qaram qildi. Ham markazda, ham joylarda o‘tkazilgan barcha partiyalar forumlarida Sovet davlati mahalliy mehnatga yaroqli aholini o‘ziga jalb qilishni maqsad qilgan jamoat tashkilotlariga alohida e’tibor berdi.
Asta-sekin kasaba uyushmalari partiya-davlat nomenklaturasi va uning iqtisodiy mexanizmining "harakatlantiruvchi belbog‘lari"ga aylanib, ma’lum bir quyi tizimga aylandi. Tizimga bo‘ysunib, ular ishlab chiqarishni boshqarish, ijtimoiy ta’minot va sug‘urta, aholining dam olishi va bo‘sh vaqtlarini tashkil qilishni bir qator davlat funksiyalarini o‘z zimmasiga oldi va shu bilan o‘zlarining himoya funksiyalarini samarali bajarish qobiliyatini yo‘qotdi.
1917 yilning dekabrida Amudaryo bo‘limi kasaba uyushmalari birlashtirilib, yagona markaz – Kasaba uyushmalari byurosiga aylandi. Qoraqalpog‘iston hududidagi birinchi yirik kasbiy birlashmalardan biri bu "Xlopmaslomil" uyushmasi bo‘ldi. Unga paxta tozalash, moyni qayta ishlash, sovun tayyorlash, beda tozalash va teri korxonalarining ishchilari va xodimlari birlashtirildi.
Lekin, 1917-1919 yillar mobaynida Kasaba uyushmalari byurosi faoliyati sust bo‘ldi. Faqat 1919 yilning boshiga kelib ularning ishlarida jonlanish kuzatildi. Arxiv ma’lumotlariga qaraganda, ayni shu davr kasaba uyushmalarining paydo bo‘lish davri hisoblanadi. Shunday qilib, 1919 yil 22 aprelda sobiq amaldorlar, shifokorlar, o‘qituvchilar, sanoat xodimlari va ishchilar To‘rtko‘l shahrida yig‘ilib, 350 ga yaqin kishini birlashtirgan “Sovet, ijtimoiy, savdo-sanoat xodimlari uyushmasi”ni tashkil qildi. Barcha kasaba uyushmalarini birlashtirgan Amudaryo bo‘limi Kasaba uyushmalar Kengashi saylandi. Har bir uyushma ishini boshqarma boshqardi va har bir sho‘’ba boshqaruvida rayosat turdi. Kasaba uyushma tashkiloti kengashining raisligiga bank xodimi I.I.Brikman tasdiqlandi.
1919 yil 26 aprelda tashkil qilingan kasaba uyushma organi ijtimoiy tashkilot sifatida yuridik jihatdan rasmiylashtirildi va shundan keyin kasaba uyushmalari Kengashlar bilan ish aloqalarini o‘rnatish boshlandi.
Partiyaning viloyat qo‘mitasi 1920 yillarning o‘rtalaridan boshlab ijtimoiy tashkilotlar faoliyatiga alohida e’tibor qaratdi. Partiya nomenklaturasiga “Koshchi” kengashi birinchilardan bo‘lib kirdi. Partiya hujjatlarida “Koshchi” kengashi “kompartiyaning qishloqdagi sinfiy tashkiloti va suyanchi” ekanligiga urg‘u berildi. Shuningdek, “Koshchi” kengashi safiga suqilib kirgan nomaqbul elementlarni tozalash zarur ekanligi hujjatlarda ta’kidlab o‘tilgan.
1924 yilning o‘rtalarida Amudaryo viloyatida kasaba uyushmalarini tashkiliy qayta qurish davri davom etdi, faoliyatning funksional sxemasi o‘rnatildi. Turkbyuro vakili lavozimi tashkil etildi, so‘ngra u Amudaryo viloyatidagi Sredazbyuro VSSPSga o‘zgartirildi va vakil qilib T.Napesov tayinlandi. Manbalarga ko‘ra, 1924 yilning 1 dekabr holatiga Qoraqalpoq Avtonom viloyatida 9 ta kasaba uyushmasiga 721ta kishi a’zo bo‘lgan.
Mahalliy apparatning katta kuchlari evaziga chaqirilgan Qoraqalpoq Avtonom viloyati kasaba uyushmalari tashkilotlarining birinchi qurultoyi 1926 yilning 16 martida ochilgan. Kasaba uyushmalari tashkilotlarining birinchi qurultoyi o‘tgan yillar natijalarini chiqardi va istiqbolning asosiy masalalarini belgilab o‘tdi, ularning ichiga albatta tashkiliy masalalar, mahalliy qo‘mitalar bilan bo‘lgan sust aloqalar muammolari, boshqaruv, mahalliy tilda materiallarning mavjud emasligi, pastki organlarda kasaba uyushmalari mablag‘larining kamomadi kiritilgan edi. Alohida e’tibor xizmatchi, ayollar va yoshlar bilan ishlash masalalariga qaratilardi.
Qoraqalpog‘iston kasaba uyushmalari II quroltoyi 1927 yilning avgust oyida bo‘lib o‘tdi. Ushbu sanadan e’tiboran viloyatda ijtimoiy-siyosiy jihatdagi yirik voqealar bo‘lib o‘tadi. Bu paytda uyushma a’zolari soni ortdi: agar 1927 yilda Rabzemlesda 130 kishi a’zo bo‘lgan bo‘lsa, 1930 yilga kelib a’zolik 5000 kishigacha oshdi. Mahalliy aholi soni ko‘paydi. Shunday qilib 1927 yilda kasaba uyushmalarida qoraqalpoqlarning soni umumiy miqdordan 17,8 foiz bo‘lgan bo‘lsa, 1930 yilda bu ko‘rsatgich 31,4 foizni tashkil etdi.
1928 yilda Qoraqalpog‘iston Avtonom viloyati rayonlashtirilgandan so‘ng kasaba uyushmalarining tuman kengashlari tuzildi, bu kasaba uyushmalarini butun mintaqada ishlab chiqarish prinsipi bo‘yicha mustahkamlash ishlarini sezilarli darajada faollashtirishga imkon berdi. Viloyatda kasaba uyushmalari a’zolarining soni 3854 kishidan 15000 kishiga yetdi. Kongress hujjatlarida madaniy ishdagi ba’zi siljishlar – klublar, kinoteatrlar, kutubxonalar, qizil burchaklar, radiostansiyalarning o‘sishi qayd etildi:. Shuningdek, o‘tkazilgan iqtisodiy va siyosiy kampaniyalar – ekish, paxta terish kabi kasaba uyushmalari ommaviy faoliyatining o‘sishi kuzatildi. Aytgancha, o‘shanda dehqonlarga paxta terimida shahar aholisi yordam bera boshladilar. Kasaba uyushmalari a’zolari qishloq fermerlarining barcha iqtisodiy faoliyatida: paxta chigitini tozalash, ekish, begona o‘tlardan tozalash, kolxoz qurilishini "joylashtirish" da qatnashdilar.
1930 yillar ohirida kasaba uyushmalari organlari o‘z mustaqilligini to‘liq yo‘qotti, qayta tashkil etish vaqtida ularning xarakatlari bir biridan farq qilardi va markazning har xil apparatlariga bo‘ysinardi. Kasaba uyushmalari ustav talablariga rioya qilinmasdi: kasaba uyushmalari organlari saylov yo‘li bilan amalga oshishi, konferensiya va plenumlarning kamdan kam chaqirilishi, faoliyatning shaffofsizligi, kooptatsiya amaliyoti.
1932 yil 5-13 yanvar kunlari bo‘lib o‘tgan Qoraqalpog‘iston kasaba uyushmalari Kengashining III qurultoyi bilan kasaba uyushmalarida ma’lum o‘zgarishlar yuz berdi.
1934 yilning sentyabr oyida mavjud bo‘lgan 47 ta tarmoq kasaba uyushmalari negizida 154 ta kasaba uyushma birlashmalari tashkil etildi, uning asosiga sanoat-hududiy bo‘lish prinsipi qo‘yilgan edi. Kasaba uyushmalariga bir qator funksiyalar ham o‘tkazilgan edi. Shunday qilib 1933 yilning iyun oyida kasaba uyushmalarga ijtimoiy sug‘urta, mehnat muxofazasi va havfsizlik texnikasi bo‘yicha funksiyalar o‘tkazilgan. 1934 yilda barcha boshqarish tuzilmalarining taftishi va nazorati bilan shug‘ullanuvchi korxonalaridagi ishchi-dehqon inspeksiyasining pastki organlari huquqlari kasaba uyushmalariga o‘tkazildi.
Qoraqalpog‘iston kasaba uyushmalari faoliyatiga respublikaning siyosiy va ijtimoiy arboblari qatog‘oni katta talafot yetkazdi. Masalan, har vaqtlarda kasaba uyushmalari va “Koshchi” kengashini boshqargan A.Ayteshev, K.Sadullayev, Fayzinabad va ko‘plab boshqa arboblar qatog‘onga uchradi.
Kasaba uyushmalari – bu hech qachon totalitar tizim foydalanmagan fuqarolik jamiyatining muhim elementidir. Shundan kelib chiqib shuni aytish mumkinki, jamiyatimiz rivojlanishining hozirgi bosqichida kasaba uyushmalarisiz rivojlangan fuqarolik jamiyatini qurish mumkin emas, ya’ni kasaba uyushmalari insonning hukumatga, mansabdor shaxsga, byurokratga qaramligini yo‘q qilishi va hokimiyatni odamlarning haqiqiy xizmatiga qo‘yishi kerak.
Ye.Qanoatov, O‘zA
