Президент отын-энергетикасын және электр желілерін үйлесімді дамытуды тапсырды

Президент Шавкат Мирзиёев электр энергетикасын дамытудың перспективалары және отын-энергетика саласындағы жобаларды басқару тетіктерін жетілдіруге қатысты тұсаукесермен танысты.

Энергетика жүйесі экономикалық өсуді, инвестициялық белсенділікті және халықтың әл-ауқатын қамтамасыз етудің маңызды факторларының бірі саналады.

Кейінгі жылдары салаға жеке сектор мен шетелдік инвесторлар кеңінен тартылып, жаңа генерация қуаттарын құру, жаңартылатын энергия көздерін дамыту және электр желілерін жаңғырту бойынша ірі жобалар жүзеге асырылды. Осы реформалардың нәтижесінде күн және жел электр станцияларының жалпы қуаты 6,3 гигаваттан асты. Су электр станцияларының саны 100-ден асып, олардың жалпы қуаты 2,5 гигаватқа жуықтады. Жаңартылатын энергия көздерінің үлесін арттыру есебінен жыл сайын қомақты көлемде табиғи газ үнемделіп келеді.

2030 жылға қарай ел экономикасының көлемін 300 миллиард долларға жеткізу межеленген, ал халық саны 41 миллионнан асады деп күтілуде. Тек өнеркәсіп саласының өзінде электр энергиясын тұтыну 2030 жылға дейін 38 миллиард киловатт-сағаттан 53,5 миллиард киловатт-сағатқа дейін өседі деген болжам бар. Электромобильдер мен деректер орталықтарының дамуы да энергетикалық жүйеге қосымша жүктеме түсіреді.

Осыған байланысты генерация қуаттарын сұраныстан бұрын дамыту, электр желілерінің өткізу қабілетін арттыру және жеткілікті резервтік қуат қалыптастыру қажеттігі атап өтілді.

Жоспарға сәйкес, 2030 жылға қарай елдегі генерация қуаттары 46,1 гигаватқа жеткізіліп, жылына шамамен 129 миллиард киловатт-сағат электр энергиясын өндіру мүмкіндігі жасалады. Ал 2035 жылы қуаттарды 57,2 гигаватқа, жылдық электр энергиясы өндірісін 154,7 миллиард киловатт-сағатқа жеткізу көзделген.

Таныстырылымда электр энергиясын тұтынудың түрлі өсу сценарийлері де қаралды.

Есептеулерге сәйкес, тұтыну қалыпты қарқынмен өскен жағдайда 2030 жылға дейін генерация көлемі мен сұраныс арасында жеткілікті теңгерім сақталады. Алайда экономика, өнеркәсіп, электр көлігі және цифрлық инфрақұрылым жоғары қарқынмен дамыған жағдайда қосымша генерация қуаттарына қажеттілік туындайды.

Мемлекет басшысы энергетика саласындағы жоспарлар экономиканың жоғары өсу қарқынын ескере отырып қалыптастырылуы және жүйеде әрдайым жеткілікті резервтік қуат болуы шарт екенін атап өтті.

Осыған байланысты қосымша жел электр станциялары мен энергия сақтау жүйелерін салу, сондай-ақ жүзеге асырылып жатқан күн және жел энергетикасы жобаларын жеделдету жөніндегі ұсыныстар қаралды.

Қазіргі уақытта экономикалық тиімділігі төмен, қаржыландыру көзі анықталмаған немесе ұзақ уақыттан бері кешеуілдеп келе жатқан кейбір жобаларды қайта қарау қажеттігі атап өтілді. Жаңа қуаттарды таңдауда олардың көлемі ғана емес, электр энергиясының өзіндік құны, желіге қосылу мүмкіндігі, энергия сақтау жүйелерімен үйлесімділігі және жалпы энергетикалық теңгерімге әсері негізгі өлшем болуы тиіс екені белгіленді.

Жаңартылатын энергия көздерінің үлесі артқан сайын энергия сақтау жүйелерінің маңызы да артып келеді.

Мұндай жүйелер күндіз күн және жел электр станцияларында өндірілген электр энергиясын жинақтап, оны кешкі уақытта жүктеме жоғарылаған кезде желіге беруге мүмкіндік береді. Бұл дәстүрлі электр станцияларында қосымша газ жағу қажеттілігін азайтып, жалпы энергетикалық жүйенің тұрақтылығын арттырады.

Қазіргі уақытта энергия сақтау жүйелері бойынша жалпы қуаты 4,2 гигаватт болатын 26 жоба қалыптастырылған. Оның 17-сі жүзеге асыру кезеңінде. 2030 жылға дейін осы бағытта қосымша жаңа жобаларды қалыптастыру ұсынылды.

Президент генерация қуаттарын арттырумен қатар, олар өндірген электр энергиясын тұтынушыларға жеткізетін магистральдық желілер мен қосалқы станцияларды да алдын ала салу қажеттігін атап өтті.

2030 жылға дейін 220 киловольттық 9 және 500 киловольттық 7 жаңа қосалқы станция салу, сондай-ақ шамамен 5 мың шақырым жаңа электр беру желісін тарту жоспарланған. Бұл жаңа электр станцияларын энергетикалық жүйеге қосып, өңірлер арасында қуат алмасуды кеңейтуге мүмкіндік береді.

Атап айтқанда, 2027–2029 жылдары бірқатар стратегиялық 500 киловольттық электр беру желілері мен жаңа қосалқы станцияларды іске қосу көзделген. Таныстырылымда олардың құрылыс барысы, қаржыландыру мәселелері және орын алған кешігулерді жою шаралары жеке қаралды.

Қарақалпақстанның жаңартылатын энергия саласындағы зор әлеуетін пайдаланып, цифрлық экономика үшін жаңа инфрақұрылым құру мәселесі де талқыланды.

Өңірдегі перспективалы жел электр станцияларын қуаты 1 гигаватт болатын деректер орталықтарымен байланыстырып, бұл үшін жаңа 220 киловольттық қосалқы станция мен электр беру желілерін салу ұсынылды. Бұл инфрақұрылым жаңа деректер орталықтарын энергетикалық жүйеге біріктіруге, жоғары технологиялық инвестициялар тартуға және өңірдің қолданыстағы энергетикалық әлеуетін тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.

Таныстырылымда саладағы инвестициялық жобаларды қалыптастыру және жүзеге асыру жүйесін түбегейлі өзгерту жөніндегі ұсыныстарға ерекше назар аударылды.

Қазіргі уақытта көп жағдайда жоба инвестордың бастамасынан басталады. Жер телімі, желіге қосылу, техникалық шарттар, тариф және инвестициялық келісімдер әртүрлі мекемелермен жеке-жеке келісіледі. Бұл үдерістердің созылуына, мемлекеттік органдар функцияларының қайталануына және кейбір жобалардың энергетикалық жүйенің нақты қажеттіліктерімен жеткілікті деңгейде үйлеспеуіне алып келеді.

Осыған байланысты басқарудың жаңа моделі ұсынылды.

Енді энергетикалық жобалар, ең алдымен, экономика, халық және өңірлердің болашақтағы қажеттіліктеріне қарай қалыптастырылады. Алдымен сұраныс анықталып, содан кейін қажетті генерация және инфрақұрылым қуаттары жоспарланады. Жер телімі, желіге қосылу нүктесі мен техникалық шешімдері алдын ала дайындалған жоба қалыптастырылып, инвестор ашық әрі бәсекелі конкурс негізінде анықталады.

Бұл ретте әрбір мемлекеттік органның міндеті мен жауапкершілігі нақты белгіленеді. Экономика және қаржы министрлігі сұраныс болжамын қалыптастырады, Энергетика министрлігі стратегиялық жоспарлау мен техникалық саясатқа жауап береді, Энергетика нарығын реттеуші орган нарықтық қатынастар мен тарифтерді реттейді. Инвестиция саласына жауапты органдар инвесторларды ашық конкурс негізінде тартады, ал жергілікті әкімдіктер жер және қажетті инфрақұрылым мәселелерін шешеді.

Сонымен қатар өңірлер мен салалар бөлінісінде энергия ресурстарына деген қажеттіліктің нақты болжамын қалыптастырып, соның негізінде жыл сайын жаңартылатын үш жылдық инвестициялық жоспарлар қабылдау ұсынылды. Бұл генерация қуаттарын, электр желілерін және қажетті инфрақұрылымды өзара үйлестіре отырып алдын ала жоспарлауға мүмкіндік береді.

Ұзақ мерзімді перспективада 2050 жылға дейін отын-энергетика ресурстарымен қамтамасыз ету тұжырымдамасын әзірлеу көзделген. Онда ұлттық ресурстық әлеует, демографиялық және экономикалық өсім, энергия тиімділігі, жаңартылатын және атом энергетикасын дамыту, сондай-ақ энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мәселелері кешенді түрде ескеріледі. Тұжырымдаманы әр бес жыл сайын қайта қарап отыру ұсынылды.

Мемлекет басшысы энергетика саласындағы әрбір жаңа жоба экономика мен халықтың ұзақ мерзімді қажеттілігіне қызмет етіп, өндіріс, желі жүктемесі және тұтыну арасында тұрақты теңгерім қамтамасыз етілуі керектігін атап өтті.

Жауапты тұлғаларға жүзеге асырылып жатқан ірі жобаларды белгіленген мерзімде іске қосу, кешігіп жатқан жобалар бойынша инвесторлармен нақты шаралар қабылдау, генерация қуаттары мен электр желілерін үйлесімді дамыту, энергия сақтау жүйелерін кеңейту, сондай-ақ салада жоспарлау мен басқарудың жаңа моделін енгізу жөнінде тиісті тапсырмалар берілді.