Obihayot qadri va qat’iy tartib: Amir Temur saltanatida hovuzlar qurilishi tarixidan
Manbalarning guvohlik berishicha, Shahrisabzdagi Oqsaroyning tomida ulkan marmar hovuz qad rostlagan edi. Unga obihayot Taxtiqoracha dovonidan yuqori bosimli quvurlar orqali olib kelingan.
Suv bino tepasidan pastga sun’iy sharshara holatida tushgan. Bu murakkab muhandislik yechimi bugungi kun kishisini ham hayratga soladi. O‘n to‘rtinchi asr oxirida Movarounnahrda obihayot boshqaruvi misli ko‘rilmagan darajaga ko‘tarildi. Amir Temur saltanatida dehqonchilik davlatning asosiy tayanchi hisoblangan. Shu bois mamlakatda sug‘orish ishlariga qaratilgan e’tibor kuchaytirildi. Jumladan, Xuroson va Movarounnahr bo‘ylab katta-kichik daryolardan yirik irrigatsiya tarmoqlari chiqarildi. Bu ulug‘vor qurilishlar orasida suv yig‘ish va saqlashga mo‘ljallangan ko‘rkam hovuzlar alohida ajralib turadi.
Yirik suv tarmoqlarini yaratish puxta ilmiy asosga tayangan. Hovuzlarni qazish faqat toza manzillarda, maxsus qurilish mas’ullarining nazorati ostida amalga oshirilgan. Suvni vaqtida almashtirib turish choralari doimiy ravishda ko‘rilgan. Obihayotni musaffo saqlash davlatning muhim qoidalaridan biri sanalgan. Aholi salomatligini muhofaza qilish maqsadida hovuzlarda otlarni sug‘orish man etilgan. Chorva mollarini bu suvlarda cho‘miltirishga yo‘l qo‘yilmagan. Havzalarga iflos chiqindilarni oqizish yoki tupurish islom shariati bo‘yicha og‘ir gunoh hisoblangan. Tozalikni qasddan buzgan shaxslar jamiyat tomonidan qattiq qoralangan. Shaharlardagi har bir mahalla masjidi yonida yirik va chuqur hovuzlar qurilgan. Ular aholining kundalik maishiy ehtiyojlarini barcha fasllarda qondirishga xizmat qilgan. Xonadonlar ichidagi mayda hovuzchalar esa jazirama yoz oylarida mo‘’tadil mikroiqlim yaratgan.
Bunday yuksak tartib saltanatning boshqa hududlarida ham o‘rnatilgan. Masalan, Ispan elchisi Klavixo o‘sha vaqtda Sohibqiron saltanati tarkibida bo‘lgan Tabriz shahri maydonlaridagi hovuzlarni kundaliklarida tasvirlagan. Bahor kelishi bilan ularga tog‘lardan toza muz keltirib to‘ldirilgan. Odamlar suv ichishi uchun hovuz yoniga mis va temir kosalar taxlab qo‘yilgan. Poytaxt Samarqandda esa bunyodkorlik ko‘lami bundan-da keng edi. Oldi-sotdi ishlarini yaxshilash uchun Amir Temur buyrug‘i bilan shaharni kesib o‘tuvchi yangi bozor rastalari qurilgan. Kecha-kunduz davom etgan mashaqqatli mehnat natijasida rastalar orasidan oqar ariqlar tortilib, yangi hovuzlar qazilgan.
Poytaxt tevaragida o‘n ikkita muhtasham chorbog‘ barpo etilib, ularning ta’rifi dunyoga yoyildi. Bu maskanlar asosan Zarafshon daryosi va Darg‘om anhori suvlari orqali oziqlangan. Hovuzlarning o‘lchamlari diniy qoidalarga qat’iy moslashtirilgan. Musulmonchilik talablariga ko‘ra, suv havzasining eni va bo‘yi kamida qirq gaz bo‘lishi shart edi. Bundan kichik havzadagi suv harom sanalgan. Samarqand janubidagi Misr qishlog‘iga tutash “Bog‘i Davlatobod” Abbos kanali yordamida sug‘orilgan. Uning ichida baland daraxtlar bilan o‘ralgan oltita yirik hovuz bo‘lgan. Shuningdek, qazilgan hovuzlardan biri oltmish ikki metrga yigirma sakkiz metr hajmda ekanligi qayd etilgan. “Bog‘i Dilkusho” o‘rtasidagi favvorali hovuzda esa qizil olmalar qalqib turgan. Saroyga kiraverishda bir chiziq bo‘ylab joylashgan uchta salobatli zal qad rostlagan. Ularning o‘rtasidagi favvoralar bir-biri bilan oqar ariqlar orqali tutashtirilgan.
Mamlakatning suvga tanqis tog‘oldi hududlarida qishloq jamoalarining mushtarak mehnati asosida qulfakli hovuzlar qurilgan. Ular kam suvli tog‘ jilg‘alarini yig‘ish yoki yerosti suvlarini yuzaga chiqarish maqsadida barpo etilgan. Bu murakkab korizlar dehqonchilik yerlarini obihayot bilan ta’minlashda beqiyos ahamiyat kasb etgan. Shahar bog‘laridagi sarhovuzlar esa murabba va ko‘p burchakli shakllarda qazilib, chetlariga marmartoshlar yotqizilgan. Zinapoyasimon bog‘larda pog‘onali sharsharalar muhandislik usulida hosil qilingan. Tarixchi Hofizi Abru yozganidek, aynan shunday uzluksiz oqar suvlar Samarqandga “Dunyo jannati” degan buyuk ta’rifni keltirgan.
Amir Temur saltanatida obihayot boshqaruvi shunchaki xo‘jalik yuritish qoidasi bo‘lmagan. Bu mukammal va yaxlit qurilma o‘zbek davlatchiligining teran muhandislik tafakkurini yorqin namoyon etadi. Ajdodlarimiz har bir qatra suvni bebaho ne’mat sifatida qadrlab, uni qat’iy qonunlar asosida muhofaza qilgan. Tog‘lardan tortib kelingan qo‘rg‘oshin quvurlar tabiat ustidan aql-zakovat g‘alabasini tasdiqlaydi. Obodonchilik va tozalikning bunday yuksak uyg‘unligi butun saltanatni chinakam farovon maskanga aylantirgan. O‘tmishda yaratilgan bu beqiyos suv inshootlari bugungi avlod uchun tejamkorlik va yuksak yaratuvchanlikning munosib ibrat maktabidir.
Alisher Egamberdiyev, O‘zA
