Мустақиллик йилларидаги конституциявий эволюция
Ҳар қандай мустақил давлатнинг тарихий тақдири ва келажак пойдевори унинг Асосий қонуни билан узвий боғлиқ. Конституция – бу шунчаки юридик ҳужжат эмас, балки миллатнинг ўз-ўзини англаши, давлатчилик фалсафаси ва келажакка бўлган ишончининг ҳужжатлаштирилган ифодасидир.
Ўзбекистон Конституциясининг тадрижий ривожланиш йўли тасодифий ўзгаришлар йиғиндиси эмас, балки давлат ва жамият эҳтиёжларидан келиб чиққан изчил жараён бўлди. Миллий конституциявий назорат маълумотларига кўра, Асосий қонунга шу кунга қадар бир неча босқичда муҳим омиллар киритилган. Хусусан, 2002–2003 йилларда умумхалқ референдуми асосида икки палатали парламент (Олий Мажлис Қонунчилик палатаси ва Сенат) тизимига ўтилди, бу ҳокимиятлар мувозанатини мустаҳкамлади. 2007–2014 йилларда Президентлик ваколат муддатлари, Бош вазир ва ижро этувчи ҳокимиятнинг ваколатларини кенгайтириш ҳамда парламентнинг ролини ошириш орқали бошқарув модели изчиллик билан демократлаштирилди. 2023 йил 30 апрель куни ўтказилган умумхалқ референдумида эса Конституциянинг янги таҳрири қабул қилинди.
2023 йилги конституциявий ислоҳот ўзининг миқёси ва мазмуни билан алоҳида ажралиб туради. Мутахассислар баҳосига кўра, Асосий қонун матнининг 65 фоизи янгиланиб, 10 та йирик йўналишда тизимли ўзгаришлар амалга оширилди. Бу тарихий ислоҳотнинг бош ташаббускори ва мафкурачиси Президент Шавкат Мирзиёевдир. 2016 йилдан бошланган “Янги Ўзбекистон” концепцияси ва “Инсон қадри учун” тамойили 2023 йилги конституциявий референдумда ўзининг олий юридик мустаҳкамланишини топди.
Ислоҳотнинг энг марказий ва концептуал мазмуни – бу “давлат – жамият – инсон” тамойилидан “инсон – жамият – давлат” тамойилига ўтилишидир. Илгари анъанавий равишда биринчи ўринга давлат манфаати қўйилган бўлса, янги таҳрирдаги Конституцияда инсон, унинг ҳаёти, эркинлиги, шаъни ва қадр-қиммати олий қадрият сифатида белгиланди.
Дарҳақиқат, бу шунчаки иборалар алмашинуви эмас, балки фундаментал ҳуқуқий ўзгаришдир. Унга кўра, Ўзбекистон расман ижтимоий давлат деб эълон қилинди. Минимал иш ҳақи, нафақа ва ижтимоий тўловларнинг энг кам истеъмол харажатлари даражасидан паст бўлмаслиги конституциявий кафолат даражасига кўтарилди. Шунингдек, шахсий маълумотларни ҳимоя қилиш, соғлом атроф-муҳитга эга бўлиш, бепул умумий ўрта таълим ва кафолатланган тиббий хизматдан фойдаланиш каби фундаментал ҳуқуқлар Асосий қонунда ўз аксини топди. Омбудсман, Инсон ҳуқуқлари бўйича Миллий марказ ва Конституциявий суднинг ваколатлари кенгайтирилиб, фуқароларнинг ўз ҳуқуқларини ҳимоя қилиш бўйича Конституциявий судга бевосита мурожаат қилиш имконияти яратилди.
Конституциявий нормаларнинг кучи уларнинг амалда қандай ишлаши билан белгиланади. Шу боис, “Ҳаракатлар стратегияси”, “Тараққиёт стратегияси” ва “Ўзбекистон – 2030” стратегик дастурлари Асосий қонунда белгиланган “инсон қадри” тамойилини амалга оширишнинг амалий механизми бўлиб хизмат қилмоқда. Камбағалликни қисқартириш, рақамли давлат хизматлари орқали бюрократияни камайтириш, гендер тенглигини таъминлаш ва маҳалла институтини мустаҳкамлашга қаратилган ислоҳотлар бевосита ушбу конституциявий тамойилларга таянади.
Мустақиллик йилларидаги конституциявий эволюция шуни кўрсатадики, миллий давлатчиликнинг мустаҳкамлиги ва жамиятнинг барқарорлиги, авваламбор, инсон ҳуқуқ ва эркинликларини олий қадрият деб эътироф этишга боғлиқ. 2023 йилда янгиланган Конституция – бу фақатгина ҳуқуқий ислоҳот натижаси эмас, балки халқ ва давлат ўртасидаги янги ижтимоий шартнома бўлиб, у Янги Ўзбекистоннинг барқарор, адолатли ва инсонпарвар келажагини таъминлашга хизмат қилади.
Махсатулло МАХСАДОВ,
Жамоат хавфсизлиги университети
кафедра профессори,
юридик фанлар доктори (DSc),
подполковник.
