Мемлекет басшысы «Әділ сот төрелігі – 2030» стратегиясының жобасымен танысты

Президент Шавкат Мирзиёев сот-құқық реформаларының нәтижелері мен саладағы басым міндеттерді талқылау үшін сот жүйесінің басшыларымен кездесті.

Кездесу барысында соттардың қызметін 2030 жылға дейін дамытуға бағытталған «Әділ сот төрелігі – 2030» стратегиясының жобасы таныстырылды.

Соңғы жылдары сот билігінің тәуелсіздігін нығайту, адам құқықтарын сот арқылы қорғау және әділ сот төрелігіне қолжетімділікті кеңейту бойынша жүйелі реформалар жүзеге асырылды. Сонымен қатар, азаматтардың өтініштері мен сот тәжірибесін талдау жүйеде әлі де шешімін күткен мәселелер бар екенін көрсетті.

Осыған байланысты реформалардың нәтижесі, ең алдымен, азаматтың сотқа артық әуреге салынбай жүгінуі, бұзылған құқығының уақытылы қалпына келтірілуі және қабылданған шешімнің әділ екеніне көз жеткізуі арқылы көрінуі керектігі атап өтілді.

«Әділ сот төрелігі – 2030» стратегиясы халықтың ұсыныстары, ғалымдар, заңгер-практиктер мен адвокаттармен жүргізілген пікір алмасулар, сондай-ақ озық шетелдік тәжірибе негізінде әзірленген. Стратегияда 57 міндет, оны іске асыруға арналған 2026–2028 жылдарға арналған іс-қимыл бағдарламасында 160 нақты шара, ал 2030 жылға дейін қол жеткізілуі тиіс 33 мақсат белгіленген.

Атап айтқанда, төменгі соттардың шешімдерін қайта қараудың объективтілігін арттыру мақсатында 2027 жылғы 1 шілдеден бастап 5 өңіраралық сот құрылады. Облыстық соттарда апелляциялық және кассациялық сатылар сақталып, қадағалау инстанциясының өкілеттіктері өңіраралық соттарға беріледі. Бұл бір соттың өз шешімін өзі қайта қарау тәжірибесіне шектеу қойып, азаматтардың әділдік іздеп ел астанасына бару қажеттілігін азайтады.

Күнделікті мәселелерді шешетін әрі азаматтар жиі жүгінетін соттардың азаматтық істер жөніндегі соттар екенін ескере отырып, оларды халыққа жақындату мақсатында 2030 жылға дейін қажеттілікке қарай барлық дерлік аудан мен қалада азаматтық соттардың қызметі кезең-кезеңімен жолға қойылады. Барлық соттарда ақпарат алу, өтініш беру және цифрлық қызметтерді пайдалану «бір терезе» қағидаты негізінде қамтамасыз етіледі.

Егер сотқа берілген арыз басқа соттың қарауына жататын болса, ол азаматқа қайтарылмай, соттың өзі тиісті сотқа жолдайды. Ал арыздан ұсақ кемшілік анықталған жағдайда, сот оны түзетуге азаматқа белсенді түрде көмектеседі.

Экономикалық дауларды жедел шешу үшін «экономикалық істерді проактивті басқару» стандарты енгізіледі. Бұл кәсіпкерлердің түрлі мекемелердің есігін қағып, құжаттарды қайта-қайта тапсыруына жол бермеуге мүмкіндік береді.

Адам бостандығы жоғары құндылық екенін негізге ала отырып, тергеу және анықтау кезеңдерінде адам құқықтарының кепілдіктерін күшейту үшін «негізді күдік» (prima facie) стандарты енгізіледі. Тергеу судьясы санкция беру мәселесін қарау кезінде адамды ұстаудың заңдылығын, күдік немесе айып тағуға негіздердің жеткіліктілігін тексеріп, қажет болған жағдайда қосымша құжаттарды талап ете алады. Бұл азаматтардың бостандығын негізсіз шектеуге жол бермеуге мүмкіндік береді.

Бірыңғай сот тәжірибесін қалыптастыру мақсатында Жоғарғы сот президиумының қаулыларын қамтитын ашық «Прецеденттер тізілімі» жүргізіледі.

Судьяларды сот төрелігіне қатысы жоқ ұйымдастырушылық міндеттерден босату үшін 2028 жылдан бастап «сот әкімшілігі» институты енгізіледі.

«Цифрлық сот» тұжырымдамасы барлық соттарда толық іске қосылып, my.sud.uz порталы мен оның мобильді қосымшасы жетілдіріледі. Соттарға берілетін өтініштердің кемінде 50 пайызын электронды түрде қабылдау, сот отырыстарының 100 пайызын аудиожазба арқылы тіркеу және Жоғарғы соттың ақпараттық жүйелерін пайдаланушылар санын кемінде 5 есеге арттыру жоспарланып отыр.

Сонымен қатар медиация мен татуласу тетіктерін кеңейту, заңсыз деп танылған әкімшілік құжаттардың ашық тізілімін жүргізу, «халық өкілдері алқасы» қатысуымен қаралатын қылмыс түрлерінің санын кемінде 3-ке жеткізу көзделген.

Таныстырылым барысында сот аппараты қызметкерлеріне арналған арнайы қызметтік киім үлгісі де қаралды. Бұл азаматтарға сот қызметкерлерін оңай тануға және олардың кәсіби жауапкершілігін арттыруға мүмкіндік береді.

Кездесуде конституциялық сот ісін жүргізуді одан әрі жетілдіру, судьялар қауымдастығы органдарының тиімділігін арттыру, сот тәуелсіздігін нығайту және жүйе қызметкерлерінің шетелде біліктілігін арттыру жөніндегі ұсыныстар да қаралды.

Мемлекет басшысы стратегия жобасын мақұлдап, онда көзделген реформаларды жүзеге асыруға бағытталған тиісті жарлыққа қол қойды.