Коррупция – миллат тараққиётига ёпишган касаллик

Коррупция жамият тараққиётига тўсқинлик қилувчи, давлат бошқарувига бўлган ишончни емирувчи ва иқтисодий ўсишни секинлаштирувчи иллатлардан бири сифатида бугунги кунда Янги Ўзбекистон давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бирига айланган.

Мамлакатимиз раҳбари  2025 йил 26 декабрдаги Олий Мажлис ва халқимизга қилган Мурожаатномасида “Коррупцияга йўл қўйиш – ислоҳотларимизга хиёнатдир”, дея таъриф берди. Айнан шу баёнотдан сўнг 2026 йил мамлакатимизда “коррупция иллатига қарши курашда фавқулодда ҳолат” йили деб эълон қилинди.

Республикамизда коррупцияга қарши курашиш соҳасидаги асосий ҳужжат – “Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида”ги қонун бўлиб, у сўнгги йилларда бир неча бор такомиллаштирилди. Хусусан,  2026 йил 22 июнда қабул қилинган ЎРҚ-1155-сон қонун билан ушбу қонуннинг коррупцияга қарши курашиш бўйича фаолиятни амалга оширувчи давлат органлари ва тузилмаларига оид моддалари янгиланди. Биргина 2025 йилнинг ўзида коррупцияга қарши курашиш соҳасини такомиллаштиришга қаратилган 7 та норматив-ҳуқуқий ҳужжат ишлаб чиқилди.  

Бу қадамлар фақат жазо ва текширувлар сонининг кўпайишини англатмайди, аксинча, у қарорлар очиқлигини, жараёнларнинг рақамлаштирилишини ва жамоатчилик назоратини кучайтиришга қаратилган янги институционал механизмларни ишга солди. Шунингдек, вазирлик ва идора раҳбарларининг коррупцияга қарши курашиш бўйича шахсий масъулияти ҳамда жавобгарлиги кескин оширилди. Ушбу йўналишдаги энг йирик қадам – Жиноят кодексига илк бор “коррупцияга оид жиноятлар” деган алоҳида тушунча киритилди ва унга 18 турдаги жиноят (пора олиш, пора бериш, ўзлаштириш, коррупция йўли билан олинган даромадларни легаллаштириш ва бошқалар) аниқлик киритилди. Коррупция жиноятлари учун ҳукм қилинганларга нисбатан муддатидан илгари шартли равишда озод қилиш институти бутунлай бекор қилиниб, етказилган зарарни тўлиқ қопламаган шахсларга нисбатан енгиллик қўллаш амалиёти бекор қилинди. Оғир ва ўта оғир коррупция жиноятлари бўйича жавобгарлик муддати узайтирилди. Мансабни суиистеъмол қилиш, фирибгарлик жинояти (168-модда) учун энг юқори жазо 8 йилдан 10 йилгача кўтарилди. Оғирлаштирувчи ҳолатларда пора олиш ва бериш (210–212-моддалар) учун жазо эса 20 йилгача озодликдан маҳрум қилиш этиб белгиланди. Коррупция жиноятида айбдор деб топилган шахсларнинг ягона электрон реестри жорий этилди. Реестрга киритилган шахсларга судланганлик муддати тугагунга қадар бир қатор қатъий тақиқлар жорий этилди.

Таҳлиллар коррупцияга оид жиноятларнинг энг кўпи мактабгача ва мактаб таълими, соғлиқни сақлаш, маҳаллий ҳокимликлар ҳамда тижорат банклари ҳиссасига тўғри келганлигини кўрсатади. Республика Олий Мажлиси Сенатининг 2026 йил август ойидаги ялпи мажлисида Коррупцияга қарши курашиш агентлиги тақдим этган миллий маърузага кўра, 2025 йилда коррупцияга оид жиноятлар бўйича 7517 нафар шахс жиноий жавобгарликка тортилган. Давлат харидлари соҳасида 12,6 триллион сўмлик қонунбузилишлар қайд этилган. Transparency International ташкилотининг халқаро рейтингларида ҳам маълум динамика кузатилмоқда. 2025 йилги Коррупцияни идрок этиш индексида Ўзбекистон 182 та мамлакат орасида 31 балл билан 124-ўринни эгаллади. Бу кўрсаткич сўнгги йиллар динамикасида пасайиш тенденциясини кўрсатади. Ўзбекистоннинг индекс бўйича бали 2013-2023 йиллар оралиғида изчил ўсиб, 17 баллдан 33 баллгача кўтарилган эди, аммо 2024 йилда 32 баллга, 2025 йилда эса 31 баллга тушган.

Таъкидлаш керакки, коррупциянинг анъанавий схемаси хизмат эвазига "конверт" беришдангина иборат эмас. Балки давлат хизматчисини узоқ вақт давомида мукофотлаб, совғалар билан сийлаб, уни норасмий мажбуриятлар билан боғлаб қўйиш ҳамдир. Шунда у коррупцион илтимосларни рад эта олмайдиган ҳолатга тушади. Халқ тили билан айтганда “сиздан угина, биздан бугина” кўринишидаги манфаатлар тўқнашуви пайдо бўлади.

Шу боис илмий-публицистик нуқтаи назардан, келгуси ислоҳотлар қуйидаги йўналишларда чуқурлаштирилиши мақсадга мувофиқ, деб ҳисобланади. Норматив ҳужжатлар экспертизаси механизмини кучайтириш (ҳар тўртинчи ҳужжатдаги коррупциявий омилларни бартараф этиш учун), таълим ва соғлиқни сақлаш соҳаларида рақамлаштиришни чуқурлаштириш орқали инсон омилини камайтириш, давлат харидлари тизимида шаффофлик ва жамоатчилик назоратини кучайтириш, етказилган зарарни ундириш самарадорлигини ошириш бўйича алоҳида механизм жорий этиш лозим.

Коррупцияга қарши кураш — фақат Ўзбекистонга хос муаммо эмас, балки глобал миқёсдаги масала. Жаҳон соҳа рейтинг ташкилотлари маълумотига кўра, глобал миқёсда коррупция кўпаймоқда — ҳатто анъанавий равишда самарали ҳисобланган баъзи демократик давлатларда ҳам. Масалан, Корея Республикаси коррупцияга қарши курашда ўта қатъиятли қонунчиликка эга мамлакатлардан бири бўлса-да, бу коррупциянинг ҳар қандай кўринишлари ўз-ўзидан йўқ бўлиб кетишини таъминлай олмаяпти. Мамлакатда коррупция сабаблари ва унга қарши курашиш масалаларини ўрганилар экан, коррупцияни келтириб чиқарадиган анъанавий ижтимоий муҳит тизими яшаб қолаётганлигини қайд этиш лозим. Корея Республикаси давлат раҳбарлари ўз фаолиятида давлат хизматида "кадрлар тозалаш" ишларини амалга ошириш, коррупцияга қарши аёвсиз кураш сиёсатини юритишади. Бироқ гарчанд Жанубий Корея жамияти дунёдаги энг ҳалол жамиятлардан бири бўлса-да, уларнинг аксарияти коррупция можароларига аралашгани туфайли ушбу иллатнинг қурбонига айланган. Жамиятдаги очиқлик, фуқароларнинг иллатга нисбатан муросасиз позицияси ушбу мамлакатда собиқ ва амалдаги давлат раҳбари ёки  ёрдамчилари, ҳукмрон ва мухолиф партиялар депутатлари, бизнес тузилмалари вакилларининг коррупциявий схемаларда иштирок этиш ҳолатларини аниқлаш имконини бермоқда. Натижада Корея ҳукуматининг коррупцияга қарши чораларининг ўзи  мамлакатнинг халқаро обрўсига ижобий таъсир кўрсатмоқда.

Transparency International эксперт хулосасига кўра, деярли барча собиқ иттифоқдош давлатларда (Ўзбекистон, Қозоғистон, Грузия) ҳам 2025 йилда пасайишни бу минтақавий умумий тенденция эканини кўрсатади.

Грузия тажрибаси: “шок терапияси” модели. Грузия постсовет маконида коррупцияга қарши курашнинг энг радикал ва тезкор натижа берган намунаси ҳисобланади. 2003 йилги инқилобдан сўнг ҳокимиятга келган янги раҳбарият 2004 йилда тарихий қарор қабул қилди. Мамлакатдаги барча 16 000 - 18 000 нафар йўл-патруль хизмати ходими бир кечада ишдан бўшатилди. Йўл полициячилари энг коррупциялашган тоифа сифатида тан олинган эди. 2003 йилда бу лавозимга “жой сотиб олиш” нархи 2 000 - 20 000 АҚШ долларигача етган. Ишдан бўшатилганлар ўрнига янги, ёш ва яхши ўқитилган кадрлар олинди, уларнинг маоши тахминан 4-5 баробарга оширилди. Кейинги бир неча ой ичида қолган полиция таркибининг 80 фоизи ҳам алмаштирилди. Ислоҳот фақат полиция билан чекланмади – солиқ хизмати, божхона, таълим ва давлат хизматлари соҳалари ҳам қамраб олинди. Натижада агар 2003 йилда аҳолининг 55,2 фоизи келгусида коррупция ортади деб кутган бўлса, ислоҳотлардан сўнг бу кўрсаткич атиги 4 фоизга тушди. Грузиянинг CPI бали 2004 йилдаги жуда паст даражадан 2018 йилга келиб 58 баллгача (ушбу давргача энг юқори натижа) кўтарилди. Гарчи 2025 йилда сиёсий беқарорлик ва демократик орқага кетиш туфайли бали 50 баллгача пасайган бўлса-да (2013 йилдан бери энг паст кўрсаткич), Грузия ҳамон Шарқий Европа ва Марказий Осиё минтақасида етакчи давлат бўлиб қолмоқда. Грузия тажрибаси шуни кўрсатадики, кескин ва тезкор “бир кечалик” кадрлар алмашинуви, муносиб маош билан уйғунлашганда, қисқа муддатда жамоатчилик ишончини тиклаши мумкин. Аммо бу тажриба яна шуни ҳам кўрсатадики, институционал ислоҳотлар демократик назорат ва ошкоралик билан мустаҳкамланмаса, эришилган натижа барқарор бўлмайди.

Коррупцияга қарши курашишда  Сингапур тажрибаси эса институционал барқарорлик модели. Агар Грузия – тезкор “шок терапияси” намунаси бўлса, Сингапур – узоқ муддатли институционал барқарорлик моделининг мисоли ҳисобланади. 1952 йилда таъсис этилган ва 1960 йилларда сезиларли даражада кучайтирилган Коррупцион ҳаракатларни текшириш бюроси (CPIB) – дунёдаги энг қадимий ва самарали антикоррупция идораларидан биридир. Сингапур сўнгги 25 йилдан ортиқ вақт давомида CPI рейтингида доимий равишда энг тоза 10 та давлат қаторида турганлиги боиси ҳам шунда. CPIB ишлари бўйича ўртача мурожаатларни очиш кўрсаткичи 80 фоиздан юқори, судланганлик даражаси эса 98 фоизга етади. Қонунчилик жуда қатъий, юқори лавозимдаги амалдорлар учун ҳам, оддий фуқаролар учун ҳам жазо тенг қўлланилиб, “истисносиз тенглик” тамойили амал қилади.

Сингапур моделининг асосий хусусияти коррупцияга қарши курашни фақат жазолаш эмас, балки давлат хизматчиларининг маошини бозор даражасида белгилаш, шаффоф рақобат муҳитини яратиш ва узоқ муддатли сиёсий иродани сақлаб қолиш орқали олдини олишдир. Сингапур тажрибаси шуни кўрсатадики, барқарор натижага фақат бир марталик кампания билан эмас, балки ўн йилликлар давомида изчил сақланадиган институционал мустақиллик, кадрлар сиёсати ва қонун олдида тенглик орқали эришиш мумкин.

Ўзбекистондаги коррупцияга қарши кураш борасидаги қонунчилик базаси сўнгги йилларда изчил такомиллашиб бормоқда. Бироқ коррупцияга қарши кураш фақат қонунчилар ёки ҳуқуқни муҳофаза қилиш идоралари иши эмас, балки бутун жамиятнинг умумий вазифасидир. Жаҳон тажрибаси шуни кўрсатадики, натижа фақат қонун билан эмас, балки узлуксиз сиёсий ирода, институционал мустақиллик ва жамоатчилик назорати уйғунлигида қўлга киритилади.

Муҳиддин Калонов,

Навоий давлат университети ректори,

иқтисодиёт фанлари доктори, профессор.

ЎзА