“Jo‘yi Arziz” - Qadimgi Samarqandning noyob qo‘rg‘oshin arig‘i
Qadimgi Samarqand shahristonini uzluksiz suv bilan ta’minlash maqsadida barpo etilgan "Jo‘yi Arziz" Turon suv inshootlari tarixidagi murakkab muhandislik yechimlaridan biri sanaladi.
Afrosiyob shahar xarobasida saqlanib qolgan mudofaa devorlari va shaharsozlik qoldiqlari qadimgi davr me’morligining yuqori darajasidan darak beradi. Mudofaa tizimi qamal xavfini bartaraf etishga xizmat qilgan kezlarda muhandislar oldida aholini muntazam suv bilan ta’minlash vazifasi turgan.
Sharqshunos olim Vasiliy Bartold ta’kidlaganidek, Samarqandning ichki shahristoniga suv yetkazib berish ham o‘ziga xos muhandislik yechimini talab qilgan. Shahar atrofini o‘rab turgan mustahkam istehkom devorlari ostida chuqur va keng xandaqlar qazilgan bo‘lib, bu xandaqlar mudofaani kuchaytirish bilan birga shaharga kiruvchi tabiiy suv oqimlarini ham kesib qo‘ygan.
Shahristonning to‘rt darvozasidan biri bo‘lgan janubiy Kesh (Temir) darvozasi orqali shaharga yo‘naltirilgan suv oqimi aynan mana shu mudofaa xandag‘i bilan to‘qnash kelgan. Mazkur muammoni bartaraf etish maqsadida me’morlar xandaq uzra ulkan tosh to‘g‘on va suv o‘tkazgich ko‘prik – akveduk barpo etishgan. Arxeolog Vasiliy Vyatkin 1903-yilda Samarqandning qadimiy topografiyasini o‘rganish chog‘ida ushbu suv yo‘nalishlari va inshoot qoldiqlarini ilmiy jihatdan xaritalashtirgan. Kanalning xandaq ustidan o‘tuvchi qismi va maxsus novlari oqib kelayotgan suv sizib ketmasligi hamda to‘g‘on tuprog‘iga singib yo‘qolmasligi uchun yaxlit qo‘rg‘oshin lavhalar bilan qoplangan. Yozma manbalarda “Jo‘yi Arziz” (“Qo‘rg‘oshin ariq”) nomi bilan muhrlangan ushbu inshoot suvni xandaq ustidan shahristonga xavfsiz o‘tkazib bergan.
X asr geografi Abu Ishoq Istaxriy o‘zining “Kitob al-masolik va-l-mamolik” asarida Samarqandning mazkur suv ta’minoti tizimi va shahar ko‘rinishiga alohida e’tibor qaratgan. Uning qayd etishicha, Zarafshon daryosi vohasidan boshlanuvchi ariqlar tarmog‘i aniq nishablik va hisob-kitoblar asosida yotqizilgan bo‘lib, suv shaharning har bir mavzesiga o‘z oqimi bilan borgan. Istaxriyning guvohlik berishicha, ko‘handizning baland joyidan shaharga qaralsa, zich daraxtzorlar va bog‘lar ortidan binolarni ilg‘ash qiyin bo‘lgan, chunki sug‘orish tarmog‘i har bir turar joy hovlisigacha yetib borgan.
Qadimiy qo‘lyozmalarda saqlanib qolgan geografik ma’lumotlarga ko‘ra, shahar tevaragidagi ekin maydonlari ham bir nechta yirik tarmoqli kanallar orqali sug‘orilgan. Masalan, Mazdaxin arig‘ining o‘zi 2750 juft yer maydonini (bir mavsumda bir juft ho‘kiz kuchi bilan ishlov beriladigan, taxminan 4300 gektar yerni) suv bilan ta’minlagan. Shaharni o‘rab turgan tashqi mudofaa devori – “Devori qiyomat” taxminan 12 farsaxga cho‘zilib, o‘n ming jarib maydonni muhofaza qilgan. Bunday ulkan hududni uzluksiz suv bilan ta’minlash shahar ma’muriyatining bosh vazifasi hisoblangan.
Tarixchi Ibn Faqih Hamadoniy shaharning tashqi devorlari uzunligini 12 farsax, rabot qismini 6000 jarib, shahristonni 5000 jarib, ichki shaharni esa 2500 jarib sifatida qayd etgan. Tarixiy o‘lchovlar bo‘yicha muayyan tafovutlar bo‘lishiga qaramay, tadqiqotchilar shahar markaziga qaraganda uning atrofidagi ishlab chiqarish va bog‘dorchilik maydonlari suv tarmoqlariga to‘liq qaram bo‘lganini ko‘rsatadilar. Shahar devorlarini tiklash uchun tuproq aynan devor poyidan olinganligi sababli chuqur xandaqlar hosil bo‘lgan, bu esa suv tarmoqlarini yuqori sathdan o‘tkazishni talab etgan. Tosh tayanchlar ustiga qo‘rg‘oshin qoplamali novlar o‘rnatish tajribasi aynan shu muhandislik zaruratidan kelib chiqqan.
Arxeologik tadqiqotlar Afrosiyob hududida ikkita asosiy quruq ariq o‘zanini aniqlagan. Ushbu o‘zanlar shahriston tepaligi bo‘ylab qat’iy nishablik qonuniyatlari asosida yo‘naltirilgan bo‘lib, ularning tubi maxsus sidirg‘a loy va toshlar bilan mustahkamlangan. Devor bo‘ylab har ikki yuz gaz oralig‘ida joylashgan mudofaa minoralari orasidagi suv darvozalari alohida nazoratda bo‘lgan.
Abulfazl Nasafiyning shahar tarixiga oid qaydlarida keltirilishicha, Samarqandning ko‘chalari va mahallalari muayyan tartib asosida rejalashtirilgan bo‘lib, har bir mahalla o‘zining kichik tarmog‘iga ega bo‘lgan. Shaharning markaziy qismida joylashgan suv havzalari kunlik ehtiyojlarni qondirishdan tashqari, yong‘in xavfining oldini olish va shahar mikroiqlimini yumshatish uchun xizmat qilgan. Suv oqimini taqsimlash va bosimni bir maromda ushlab turish uchun turli o‘lchamdagi sopol quvurlar (kuburlar) qo‘llangan.
Vasiliy Vyatkinning dala tadqiqotlari qadimgi me’morlar yer relefini chuqur hisobga olganini ko‘rsatdi. Shahriston tepaliklariga suvni o‘z oqimi bilan ko‘tarish imkonsiz bo‘lgan joylarda qo‘rg‘oshin qoplamali akveduk muhim vazifani bajargan. Bu inshootning barpo etilishi So‘g‘d vohasida metallurgiya, qurilish muhandisligi va amaliy matematika rivoji yuqori nuqtaga chiqqanini tasdiqlaydi. Qo‘rg‘oshin qoplama choklarini jipslab, suv sizishiga yo‘l qo‘ymaslik tajribasi keyingi davrlar me’morchiligida ham keng qo‘llangan.
Tosh to‘g‘onlar, sopol quvurlar va qo‘rg‘oshin qoplamali novlar shaharning xavfsizligini ta’minlash bilan bir qatorda murakkab geodezik bilimlarni amaliyotga tatbiq etish namunasi bo‘lgan.
Alisher Egamberdiyev tayyorladi,
O‘zA
