Жадидчилик ҳаракатининг тарихий-педагогик аҳамияти

XIX аср охири ва XX аср бошларида Туркистон ижтимоий-сиёсий, маданий ва маърифий ҳаётида чуқур ўзгаришлар юз берди. Бу даврда жамият тараққиётини таълим, илм-фан, маърифат ва миллий онг билан боғлаган зиёлилар авлоди шаклланди. Ушбу зиёлилар тарихда жадидлар номи билан танилди. “Жадид” сўзи арабча “янги” деган маънони англатиб, жадидчилик ҳаракати моҳиятан янгиланиш, ислоҳот, тараққиёт ва маърифатпарварлик ғояларига асосланган эди.

Жадидчилик ҳаракати дастлаб таълим соҳасидаги ислоҳотлар билан бошланган бўлса-да, кейинчалик у кенг ижтимоий-маънавий ҳаракатга айланди. Жадидлар халқнинг саводсизлиги, ижтимоий сустлиги ва илм-фандан узоқлашувини жамият тараққиётига тўсқинлик қилувчи асосий омиллардан бири деб билдилар. Шу сабабли улар мактаб ва мадрасаларда ўқитиш усулларини янгилаш, дунёвий билимларни жорий этиш, ёш авлодни замон талаблари асосида тарбиялаш масаласини илгари сурдилар.

Жадидчилик ҳаракатининг тарихий-педагогик моҳиятини ўрганиш бугунги кунда ҳам долзарбдир. Чунки жадидлар томонидан илгари сурилган маърифат, миллий ўзлик, ватанпарварлик, илмга интилиш, замонавий касб-ҳунар эгаллаш каби ғоялар ҳозирги таълим-тарбия жараёнида ҳам муҳим аҳамият касб этади.

Жадидчилик ҳаракати Туркистонда XIX асрнинг иккинчи ярми ва XX аср бошларида ижтимоий эҳтиёжлар асосида юзага келди. Бу даврда дунёнинг кўплаб ҳудудларида илм-фан, саноат, техника ва таълим соҳасида ривожланиш жараёнлари кучайган эди. Туркистон эса анъанавий таълим шакллари, эскича ўқитиш усуллари ва ижтимоий турғунлик сабабли тараққиётдан ортда қолаётган эди.

Жадид зиёлилари бундай ҳолатни чуқур англаб, жамиятни тараққий эттиришнинг асосий йўли таълимни ислоҳ қилишдан бошланиши керак, деган хулосага келдилар. Улар эски мактабларда ўқитиш кўп ҳолларда ёдлашга асосланганини, болаларнинг мустақил фикрлаши, ёзиш, ҳисоблаш, дунёқарашини кенгайтириш етарли даражада шакллантирилмаслигини танқид қилдилар.

Жадидчилик ҳаракатининг шаклланишида Исмоилбек Ғаспирали илгари сурган “усули жадид” ғояси муҳим ўрин тутди. Бу ғоя Туркистон жадидларига ҳам кучли таъсир кўрсатди. Маҳмудхўжа Беҳбудий, Абдулла Авлоний, Мунавварқори Абдурашидхонов, Абдурауф Фитрат, Чўлпон, Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий каби маърифатпарварлар янги усул мактаблари очиш, дарсликлар яратиш, матбуот орқали халқ онгини уйғотиш ишларига катта ҳисса қўшдилар.

Жадидчилик ҳаракатининг педагогик моҳияти, аввало, таълим-тарбия тизимини замон талаблари асосида ислоҳ қилиш ғоясида намоён бўлади. Жадидлар учун мактаб фақат савод чиқариш маскани эмас, балки инсонни фикрлашга, жамият ҳаётида фаол иштирок этишга, миллат равнақи учун хизмат қилишга тайёрлайдиган муҳим тарбия муассасаси эди.

Жадид педагогикаси жадидлар таълимда онгли ўзлаштириш тамойилини илгари сурдилар. Улар болага фақат матнни ёдлатиш эмас, балки мазмунни тушунтириш, савол-жавоб, суҳбат, амалий машқлар орқали билим беришни мақсад қилдилар. Улар дунёвий фанларни ўқитишга катта аҳамият бердилар. Математика, география, тарих, табиатшунослик, она тили, адабиёт каби фанлар ёш авлод тафаккурини кенгайтирувчи асосий восита сифатида қаралди. Жадидлар таълим ва тарбияни миллий уйғониш билан боғладилар. Уларнинг фикрича, илмли, ватанпарвар, маънавиятли авлодни тарбияламасдан миллат тараққиётига эришиб бўлмайди. Жадид педагогикасида ахлоқий тарбия муҳим ўрин эгаллади. Абдулла Авлонийнинг “Тарбия биз учун ё ҳаёт – ё мамот, ё нажот – ё ҳалокат, ё саодат – ё фалокат масаласидир” деган фикри жадид педагогикасининг энг муҳим ғоявий асосларидан биридир.

Жадидчилик ҳаракати бир неча муҳим тамойилларга таянган. Бу тамойиллар жадидларнинг таълим, тарбия, жамият ва миллат тараққиёти ҳақидаги қарашларини белгилаб берган.

Жадидлар халқни жаҳолатдан чиқаришнинг асосий йўли маърифат эканини таъкидладилар. Улар илмли жамиятгина ўз ҳуқуқини англайди, тараққиёт йўлини танлайди ва мустақил фикрлай олади, деб ҳисобладилар.

Жадидлар эски мактаб тизимини тўлиқ рад этмаган ҳолда, уни замон талаблари асосида янгилаш тарафдори бўлдилар. Улар “усули жадид” мактаблари орқали тез, тушунарли ва самарали ўқитиш тизимини яратишга интилдилар.

Жадидлар ёш авлодда миллий ғурур, ватанпарварлик ва халқ манфаатига садоқат туйғуларини тарбиялашга алоҳида эътибор қаратдилар. Уларнинг асарларида Ватан, миллат, тил ва маърифат тушунчалари ўзаро узвий боғлиқ ҳолда талқин этилади.

Жадидлар диний билимлар билан бир қаторда дунёвий фанларни ҳам ўрганиш зарурлигини илгари сурдилар. Чунки улар тараққиётнинг асосини илм-фан ва амалий билимларда деб билдилар.

Жадидлар газета, журнал, дарслик, драма ва бадиий асарлар орқали халқ онгига таъсир этишга ҳаракат қилдилар. Улар матбуотни жамиятни уйғотувчи, адабиётни эса тарбиявий қудратга эга восита сифатида баҳоладилар.

Қуйидаги жадвалда жадидчилик ҳаракатининг педагогик йўналишлари ва уларнинг мазмуни умумлаштирилган.

Жадвалдан кўринадики, жадид педагогикаси биргина мактаб ислоҳоти билан чекланмаган. У кенг қамровли тарбиявий-маърифий тизим сифатида шаклланган. Янги усул мактаблари жадидларнинг амалий педагогик фаолиятида марказий ўрин эгаллаган бўлса, дунёвий фанларни ўқитиш ёш авлодни замонавий билимлар билан қуроллантиришга хизмат қилган.

Миллий тарбия йўналиши жадидчилик ҳаракатининг энг муҳим ғоявий асосларидан бири ҳисобланади. Чунки жадидлар миллатнинг тараққиётини аввало миллий онг, она тилига ҳурмат, тарихий хотира ва ватанпарварлик билан боғлаганлар. Ахлоқий тарбия эса шахс камолотининг асосий шарти сифатида қаралган. Жадидлар назарида билимли, лекин ахлоқий жиҳатдан етук бўлмаган инсон жамият тараққиётига тўлиқ хизмат қила олмайди.

Матбуот ва адабиётдан фойдаланиш жадидларнинг педагогик қарашларида алоҳида ўрин тутади. Улар газета ва журналлар орқали халқни ижтимоий фаолликка, бадиий асарлар орқали эса маънавий уйғонишга даъват этдилар. Демак, жадид педагогикаси мактаб, оила, жамият, адабиёт ва матбуотнинг ўзаро ҳамкорлигига асосланган комплекс тарбия тизими сифатида намоён бўлади.

Жадид маърифатпарварлари таълимни миллат тақдирини белгиловчи асосий омил деб билдилар. Маҳмудхўжа Беҳбудий халқни илм олишга, замонавий касб-ҳунарларни эгаллашга чақирди. Унинг асарларида жаҳолат ва саводсизлик миллат тараққиётига тўсқинлик қилувчи асосий иллат сифатида танқид қилинади.

Абдулла Авлоний педагогик қарашларида тарбия масаласини жамият ҳаёти билан узвий боғлади. У инсон тарбиясида оила, мактаб ва муҳитнинг ўрни беқиёс эканини таъкидлади. Авлоний фикрича, яхши тарбия олган авлод миллатни саодатга олиб боради, тарбиясизлик эса жамиятни инқирозга юз туттиради.

Мунавварқори Абдурашидхонов янги усул мактабларини ташкил этиш, дарсликлар яратиш ва ўқитувчилар тайёрлаш ишларида фаол иштирок этди. У таълимнинг ҳаёт билан боғлиқ бўлиши, болаларга фойдали билимлар берилиши зарурлигини илгари сурди.

Абдурауф Фитрат эса таълим-тарбия масаласини миллий уйғониш, маънавий озодлик ва ижтимоий тараққиёт билан боғлади. Унинг қарашларида шахс эркинлиги, тафаккур мустақиллиги ва илмий дунёқараш муҳим ўрин тутади.

Бугунги таълим тизимида жадидларнинг педагогик мероси алоҳида аҳамиятга эга. Замонавий таълимда мустақил фикрлайдиган, ижодкор, ватанпарвар, замонавий билим ва кўникмаларга эга шахсни тарбиялаш устувор вазифа ҳисобланади. Бу мақсадлар жадидларнинг маърифий-педагогик қарашлари билан бевосита уйғунлашади.

Жадидлар илгари сурган таълимни ҳаёт билан боғлаш, фанларни амалий ўқитиш, ўқувчини фаол фикрлашга ундаш, миллий қадриятлар асосида тарбиялаш каби ғоялар бугунги компетенциявий ёндашув билан ҳамоҳангдир. Шу жиҳатдан жадид педагогикасини ўрганиш нафақат тарихий, балки амалий-педагогик аҳамиятга ҳам эга.

Жадидларнинг энг муҳим сабоқларидан бири шундаки, жамият тараққиёти таълим сифати билан чамбарчас боғлиқ. Илмли, маърифатли ва масъулиятли авлодни тарбиялаш ҳар қандай даврда миллий тараққиётнинг асосий мезони бўлиб қолади.

Хулоса қилиб айтганда, жадидчилик ҳаракати Туркистон тарихида миллий уйғониш, маърифий янгиланиш ва педагогик ислоҳотлар даврини бошлаб берган муҳим ижтимоий-маданий ҳодисадир. Жадидлар халқни илм-маърифат орқали тараққиётга олиб чиқишни ўз фаолиятларининг бош мақсади деб билдилар. Улар янги усул мактаблари, дарсликлар, матбуот, театр ва адабиёт орқали жамият онгини уйғотишга интилдилар.

Жадидчилик ҳаракатининг тарихий-педагогик моҳияти таълимни янгилаш, ёш авлодни замонавий билимлар билан қуроллантириш, миллий онг ва ватанпарварликни шакллантириш, ахлоқий етук шахсни тарбиялаш ғояларида намоён бўлади. Унинг асосий тамойиллари маърифатпарварлик, педагогик ислоҳот, миллий тарбия, дунёвий билимларни эгаллаш ва ижтимоий фаолликдан иборатдир.

Бугунги кунда жадидларнинг педагогик меросини чуқур ўрганиш, уларнинг илғор ғояларини замонавий таълим жараёнига татбиқ этиш баркамол авлодни тарбиялашда муҳим назарий ва амалий аҳамият касб этади.

Раъно Шербутаева,

ISFT институти магистранти