Иккинчи жаҳон уруши. Ўзбекистон. Жасорат солномаси (11-қисм)

Ўзбекистон Миллий ахборот агентлиги (ЎзА) 30 октябрдан бошлаб Иккинчи жаҳон урушида ўзбекистонлик жангчиларнинг жасоратлари тўғрисида туркум материаллар беришни бошлади.

Буюк Ғалабанинг 75 йиллигига

Яна олти ойдан кейин бутун инсоният Иккинчи жаҳон урушида қозонилган Буюк Ғалабанинг 75 йиллигини тантанали нишонлайди.

Ўзбекистон Миллий ахборот агентлиги (ЎзА) 30 октябрдан бошлаб Иккинчи жаҳон урушида ўзбекистонлик жангчиларнинг жасоратлари тўғрисида туркум материаллар беришни бошлади. Унда жаҳон урушининг дастлабки азобини тортган Брест қалъаси, Москва, Ленинград, Сталинград шаҳарлари, Европа давлатлари, ва, ниҳоят, уруш олови ёқилган Германия ҳамда унинг пойтахти Берлин шаҳри учун бўлган жангларда собиқ совет армияси сафида ҳамда партизанлик ҳаракатларидаги ўзбек жангчиларининг қаҳрамонликлари тўғрисида ҳикоя қилинади.

Франция қаршилик ҳаракатининг ўзбекистонлик қатнашчиси

XI қисм

Ўзбекистонлик жангчиларнинг хорижда фашистларга қарши партизанлар ҳаракатида қатнашганлари ҳақида кам гапирамиз. Бунинг ўз баҳонаю сабаблари бор. Урушдан кейинги дастлабки йилларда уларга ишонч йўқ эди, нима сабабдан асрга тушдинг, (нега тирик қолдинг?) деб ҳар бири тергов қилинарди. Ҳақ-ҳуқуқлари тиклангунга қадар улар текширув синовлари (фильтр)дан ўтказилди.

Минглаб телетомошабин, радиотингловчи, газетхонлардан иборат аудитория билан мулоқотга киришадиган журналистнинг сапёр каби хатоликка йўл қўйишга ҳаққи йўқ. “Время”да мухбирлик қилаётган йиллари бир одатим бор эди. Менинг иқтисодиёт, қишлоқ хўжалиги, саноат, транспорт, сейсмология ва бошқа махсус билимларни талаб қиладиган мавзулар бўйича шу соҳанинг чуқур билимдонларидан, кўпинча улар олимлар бўлишар эди, жамоатчи маслаҳатчиларим бўлар эди. Ўзининг соҳасида бирон-бир янгилик бўладиган бўлса, улар тезликда менга хабар қилишар ва мен бу янгиликларни саралаб Москва билан келишиб, иш режамга киритар эдим. Маслаҳатчиларим менга яхши маънода шов-шувга сабаб бўладиган, йирик, муҳим, ҳали “теша тегмаган” мавзуларни айтиб туришарди.

Менинг қишлоқ хўжалик масалалари бўйича жамоатчи маслаҳатчим, шундай десам ҳам бўлади, тажрибали селекционер-олим Георгий Андреевич Айрапетов бир куни:

– Мен сенга ботиниб айта олмай юрган эдим, ҳозир айтмасам, кеч бўлади, – деди-да, отасининг тарихини гапириб кетди.

Отаси Андрей Андреевич Айрапетов Иккинчи жаҳон уруши бошлангунга қадар Тошкент марказидаги мактаблардан бирида рус тили ўқитувчиси бўлиб ишлаган экан. Урушга ҳам ана шу иш жойидан чақирилган. Айтгандек, бу мактаб биноси Мустақилликдан кейин Ўзбекистон Республикаси Ташқи ишлар вазирлиги ихтиёрига берилиб, ҳозир у ерда Франция элчихонаси жойлашган.

– Менинг отам урушда асрга тушгандан кейин Францияга қочиб, у ерда ҳам Франция қаршилик ҳаракатининг қатнашчиси сифатида француз партизанлари ҳаракатида иштирок этган. Мана, уруш тугаганига ҳам 60 йил бўлаяпти, лекин у ҳалигача Иккинчи жаҳон уруш қатнашчиси мақомини олгани йўқ, пенсияси ҳам ўрта ишчининг нафақаси қатори. Ҳозир 90 ёшга тўлаяпти, энди унга кўп нарса ҳам керак эмас, лекин номини поклаш унинг учун ва биз, фарзандлари учун муқаддасдир. Ҳаётдан наҳотки шундай ҳолда ўтиб кетаман? – деб йиғлайди қария. Ҳарбий комиссариатга ҳеч нарсани тушунтириб бўлмаяпти, ҳукуматга мурожаатимиз яна ўша комиссариатга бориб тақалиб қолаяпти. У халқ олдида, жамоатчилик олдига чиқиб, бутун бўлган воқеаларни гапириб бермоқчи. Шунга бир дадилроқ журналист топилмаяпти. Ўзинг аралашмасанг бўлмайди шекилли, шунинг учун атайлаб сенга келдим. Сен ҳам бир шуғулланиб кўргин, жон дўстим, – деди Георгий Андреевич.

Мен унинг жиддий мавзуга оид ҳикоясини чурқ этмай, бошимни хам қилиб ўтириб эшитдим. Ҳарбийлар уларнинг ишига аралашганларни хуш кўришмайди. Буни кўпчилик тушунади. Хўш, агар шу айтганларининг барчаси ҳақиқат бўлса, унда инсон тақдири-чи? Ахир у Иккинчи жаҳон уруши қатнашчиси, агар ҳақиқат қарор топса, у ҳақли равишда жамиятдаги энг ҳурматли, энг қадрли кишилар қаторидан ўрин олади. Муҳими, Инсон улуғланиб, ҳақиқат қарор топади ва бу дунёдан ёруғ юз билан кетади, – дедим ўзимга.

– Майли, мен бир ўйлаб кўрайин дедим-да, бошқа ҳеч нарса демай ишимга қайрилиб кетдим*. Бу мавзунинг ҳам мавруди келиб қолар, деб ўйладим ичимда.

Бир-икки ойлардан кейин телевидениедаги умумстудия йиғилишида телевидение раҳбари Ўзбекистонга Франция Президенти Франсуа Миттераннинг расмий ташрифи бўлиши ҳақида маълумот бериб, тайёргарлик кўринглар, айниқса, халқаро кўрсатувлар таҳририяти, деб менга ундалма қилди. Бизнинг таҳририятга шу мавзудаги кўрсатувларни режага киритиш тайинланди.

* Совет Иттифоқида жангчи асрга тушганлигининг ўзи жиноят содир этгани, деб ҳисобланар ва шу фактлар асосида у жиноий жазога тортилар, уруш қатнашчиларига тааллуқли барча имтиёзлардан маҳрум бўлар эди. Мустақилликнинг дастлабки йилларида ҳам МДҲ ҳудудида уларга нисбатан шундай муносабат сақланиб қолган эди.

Шундан сўнг мен муҳаррирлардан бирига Айрапетовни тезда топинглар, у муҳим бир мавзуни айтган эди, деб топшириқ бердим.

Бундан хабар топган Георгий Андреевич таҳририятга телефон қилиб қолди. Мен ундан отасининг турар жой манзилини сўраб ёзиб олдим. Тез кунда тасвирга тушириш гуруҳини олиб, Тошкент аэропорти атрофидаги Андрей Андреевичнинг уйига етиб бордик.

Ўтган асрнинг 50-йилларида қурилган уй-жой. Қаҳрамонимиз фарзандларидан ҳоли, бир ўзи яшар экан. Қаровсиз, ҳувиллаган ховли. 90 ёшли отахон ўз қайғусининг азобини бир ўзи танҳо тортар эди. Инсон бу ёшда анча инжиқ бўлиб қолади. Кўп нарсани хуш кўрмайди. Ҳатто фарзандлари билан ҳам чиқиша олмайди. Юрагидаги дардини эса тинглайдиган одам йўқ. Дарвоза ўрнидаги кичкина кўча эшик очиқ ҳолда экан. Ҳовлига кирдик. Ичкарида эски оромкурсида қотмадан келган қария ўтирарди. Кўмкўк кўзлар ҳамон жонли. Бизни кўриб кўзи билан жилмайгандек бўлди, ўрнидан туришга ҳаракат қилди. Мен тез юриб бориб у киши билан қўл бериб саломлашдим. Оператор, унинг ёрдамчиси ва чироқчи отахон ўтирган хонада камера ва ёритгичларни ўрната бошлади. Мен саломлашиб:

– Андрей Андреевич, келинг, сизнинг Иккинчи жаҳон урушидаги жанговар ҳаётингиз, босиб ўтган йўлларингиз тўғрисида гапиришайлик, – дедим.

– Урушдан олдин мен Тошкентдаги №... (Франция Республикасининг Тошкентдаги ҳозирги элчихонаси биноси) сонли ўрта мактабда ўқитувчи бўлиб ишлаганман, – деб гап бошлади Андрей Андреевич. – Ана шу мактабдан мени урушга чақиришган эди.

У киши ўқитувчи бўлгани учунми ёки юрагини эзиб юрган воқеаларни эшитувчи одам топилгани учунми, шундай силлиқ, жонли, чиройли гапириб кетдики, мен тасвирга тушираётганимизни ҳам унутиб, маҳлиё бўлиб эшитдим.

– Урушда қўлимда қурол билан Германиягача борганман. Жангларнинг бирида аср тушдим. Лагердан қочдим, кейин франциялик қочоқларга қўшилиб кетдим. Биз Франция қаршилик ҳаракати таркибида немис босқинчиларига тинимсиз қақшатқич зарба берар эдик. Қишлоқ-шаҳарларни озод қилдик.

Айтгандек, Франциянинг ҳозирги президенти Франсуа Миттеран шу пайтда бизнинг қаршилик ҳаракатимиз қўшинига параллел йўналишда жанг қилаётган эди.

У қатор фронтлар, армиялар, бригадлар, армия командирларининг исми-шарифларини, унвонларини айтар, босқинчилардан озод қилган қишлоқ-шаҳарларнинг номларини келтирар, Франция қаршилик ҳаракати тўғрисида ноёб ахборот берар эди. У, шунингдек, Франция партизанлар ҳаракатида хизмат қилган икки нафар ўзбек жангчисининг ҳам исми-шарифини, яшайдиган манзилини ҳам айтди*.

* Мен қидириб бориб, Тошкентнинг эски шаҳарида уларнинг уйларини топдим. Ўзлари оламдан ўтишган экан. Лекин қариндош-уруғлари:

– Улар ўтиб кетишди, келинг, шу мавзуни кўтармай қўя қолайлик, деб исми-шарифларини телевидение кўрсатувида келтиришимни тавсия этмадилар.

Биз уларни қидириб бориб қариндошларидан исми-шарифларини сўраб кўрсатувимизда исми-шарифларини ўзгартириб (уларнинг илтимослари бўйича) урушда кўрсатган ишлари тўғрисида ҳикоя қилдик.

Студияга қайтиб, мен тасвирга олган материалимизни кўриб, режиссёр Комилжон Раҳимовга бу ёзувдаги бирон-бир сўзни ҳам, кадрни ҳам қирқиб ташламайсиз, қандай олинган бўлса, шундай эфирга кетсин, – дедим. Фақат Францияга фашистларнинг бостириб кириши, францияликларнинг уларга қарши олиб борган партизанлик ҳаракатига доир тарихий кадрларни архивдан, ҳужжатли кинофильмлардан топиш керак бўлади, дедим. Кўрсатувга Комилжон ҳам қизиқиб қолди. Кейин у кўрсатув мавзусига оид ноёб кадрларни: Париждаги Эйфель минораси олдидан тантанавор ҳарбий марш садолари остида ўтиб кетаётган Гитлер қўшинлари, генерал Де Голль бошлиқ француз қаршилик ҳаракати партизанлари туширилган кинокадрларни топиб, кўрсатувга ўша давр руҳини берди.

Кўрсатув тайёр бўлгач, мен Франция Республикасининг Тошкентдаги элчихонаси қабулхонасига телефон қилиб, кўрсатув эфирга чиқадиган вақтни айтиб, бу ҳақда Фавқулодда ва мухтор элчи жанобларини воқиф қилиб қўйишларини илтимос қилдим. Кўрсатув Франция президентининг Ўзбекистонга расмий ташрифидан бир кун аввал эфирга берилди. Мен шу билан вазифам тугади, деб ўйлаган эканман. Ўзбекистонлик Франция қаршилик ҳаракатининг иштирокчиси ҳақидаги кўрсатув берилгандан бирор ҳафта ўтиб, муҳарририятдаги телефон жиринглаб қолди. Телефон гўшагини кўтарган эдим, бир қариянинг:

– Ирисмат, это ты? – деган овозни эшитдим.

Бу кўрсатувимиз қаҳрамони – 90 ёшли Андрей Андреевич Айрапетов эди. Мен уни таниб, тетик овозини эшитаётганимдан жуда хурсанд ҳолда:

– Лаббай, Андрей Андреевич, тинчликми, нима гап? - деб сўрадим.

– Ирисмат, сен олдимга келиб, бир меҳмон бўлиб кетишинг керак, – деди у.

– Тинчликми, кўрсатувни кўрдингизми ўзи, соғлиқларингиз қалай, яхшими? – деб ҳол-аҳвол сўрадим.

– Сенинг хабаринг йўқми?

– Нимадан? – деб сўраган эдим.

– Ҳақиқатдан ҳам билмайсанми? Унда эшит, гапириб берай бўлмаса, – деди у.

– Франция Президенти Миттеран Тошкентга келиб кетгандан кейин уйимга икки киши келди. Бири фуқаролар кийимида башанг кийинган (бизни одамларга ўхшамайди), иккинчиси Франция ҳарбий хизматчиси кийимида. Улар француз талаффузига кетиб қоладиган рус тилида гапиришарди. Иккаласини ҳам танимайман. Улар исми-шарифимни, ҳол-аҳволимни сўрашди, кейин менга қараб:

– Отахон, биз билан бирга юра оласизми? – деб сўрашди.

Мен уйга қамалиб қолган 90 ёшдаги одамман, қаерга бормайин менга бу янгилик, байрам, шунинг учун:

– Агар ёрдам берсангизлар боравераман, – дедим.

Улар бошқа ҳеч нарса демай, мени кўчага олиб чиқишди. Айтгандек, мен ҳали анча тетикман, ўзим юриб чиқдим. Дарвозам олдида капотида Франция байроғи ҳилпираб турган қора рангдаги ялтироқ янги хорижий автомашина турар эди. Кўчага чиқишим билан ҳарбий зобит менга тавозе билан машина эшигини очиб, ўтиришга таклиф қилди. Биз машинага ўтириб, қаергадир кетдик. Не кўз билан кўрай-ки, машина мен урушдан олдин қарийб 20 йил дарс берган мактаб биноси олдига келиб тўхтади. Мен бу ерда ишлаган йилларимни эслаб кетдим. Лекин мактаб дарвозаси эшигини ҳатлаб ҳовлига қадам қўйишим билан қаердандир Франциянинг давлат гимни – Марсельёза куйи янгради. Кейин билсам, илгариги бу мактаб ҳозир мактаб эмас, Франция элчихонасининг биноси экан. Франция зобити олдимга келиб, қўлини бош кийимига теккизиб бир нималардир деди, урушга 60 йил бўлаяпти, мен “бонжур мадам”, “пардон месьё” сўзларидан бошқасини унутганман. Кейин мени қўлимдан олиб ичкари ҳовлига олиб киришди. Баҳор фасли эди. Дарахтлар остига узун стол қўйилган экан, оппоқ даструрхон субтропик мевалар, Франциянинг машҳур пишириқлари, чанқовбосди ичимликлари билан тўла эди. Стол атрофида анча одамлар ўтиришибди. Ҳаммаси байрам кайфиятида. Бир киши келди-да, мени қўлтиғимдан олиб стол тўрида турган юмшоқ оромкурсига етаклаб бориб ўтқазиб қўйди. Шарбат қуйишди. Мени эса:

– Бу киши ўша телевизорда кўрган ўзбекистонлик Франция қаршилик ҳаракатининг қатнашчиси месьё Айрапетов деб таништиришди. Ҳамма келиб мени қўлимни олишга, танишганликларидан хурсанд эканликларини билдиришга ошиқар эди.

Гапирганлар кўп бўлди. Улар генерал Де Голь ҳақида, Франция қаршилик ҳаракати, маки*лар тўғрисида гапиришди. Президент Француа Миттераннинг Ўзбекистонга ташрифи, Франция билан Ўзбекистон ўртасидаги муносабатлар тўғрисида фикр алмашишди. Мен эса партизанлик қилган жойларимиз ҳақида, қанчадан-қанча фашистларни ер тишлатганимиз тўғрисида, қандай қилиб фашистлар асирлигидан қочганимиз ҳақида гапириб бердим.

*Маки – франциялик партизанларни уруш йиллари шундай деб аташган.

Меҳмонга чақирилганлар орасида мен ҳеч гапимни ўтказа олмай юрган ҳарбий идора ходимлари, полковник унвонидаги Тошкент шаҳар ҳарбий комиссари ҳам шахсан бор эди. У киши бироздан сўнг:

– Биз ўзимиз олдингизга бориб, ҳамма ҳужжатларингизни қайта кўриб чиқамиз. Сиз ҳақингизда элчихона ҳам менга бир қатор ҳужжатлар тайёрлаб берди, – деди.

Билдимки, элчихонанинг сўрови бўйича Парижда сақланаётган архивда ҳам Франция қаршилик ҳаракатига оид менга тааллуқли ҳужжатлар борлиги аниқланган, менинг ҳақлигим тасдиқланган, бўлмаса ҳарбий комиссариатнинг раҳбар ходими мен билан бу оҳангда гаплашмас эди.

Менинг атрофимда бўйи унча баланд бўлмаган, ташқаридан қараганда ёшроқ кўринган, кўзойнакли, серҳаракат бир киши жуда айланиб қолди. У гоҳ мени гапга тутар, гоҳ ичимлик қуяр, гоҳ ликопчамга ширинлик солиб қўяр эди. Мен унга:

– Сен кимсан, нимага бунчалик атрофимда кўп айланасан, сенга қарайвериб бериб бошим айланиб кетаяпти? – дедим.

У киши ўзини бироз четроққа олиб камтарона эгилди-да, кечирим сўраган оҳангда:

– Кечирасиз, мен ўзимни сизга яхши таништирганим йўқ шекилли, мен Франциянинг Ўзбекистондаги Фавқулодда ва мухтор элчиси бўламан, – деди.

– Ҳа, майли, элчи бўлсанг, унда майли, – дебман.

– Ҳа, айтгандек, Иккинчи жаҳон уруши қатнашчиси мақомимни тиклашди. Ҳарбий билет ҳам беришди. Пенсиям ҳам уруш қатнашчилариникига тенглаштирилди***.

Шуларни айтмай ўтиб кетаман-ми, деган ҳавотирда эдим. Раҳмат сенга, болам, – деди Андрей Айрапетов.

*** Айрапетовнинг тақдири ижобий ҳал қилинганлигининг асосий сабаби бу Франция қаршилик ҳаракатининг бир ўзбекистонлик қатнашчиси тақдири билан биринчи бор икки давлат ҳарбий архивлари, хорижий давлат элчихонаси ходимлари ва телевидение мухбири шуғулланганлиги ва бу воқеа Франция Президентининг расмий ташрифи арафасида бўлганлиги масаланинг ечимини тезлаштирди, – деган ўйга борамиз.

– Андрей Андреевич, нега элчихонадан кишилар келганда менга хабар қилмадингиз. Мен камера, микрофон олиб борган бўлар эдим. Ахир, бу воқеаларнинг барчасини видеога тушириш керак эди-ку. Сиз ҳақингизда яна бир фильм тайёрлаган бўлар эдик, – дедим.

Андрей Андреевичнинг гапларини эшитиб, мен ҳақиқат тикланганлигидан, яна бир инсоннинг қадри жойига қўйилганидан Аллоҳга шукроналар қилар эдим. Ахир қаҳрамонимиз шу кунларда 90 ёшда ва унинг яна қанча умри қолганлиги фақат Яратганнинг ўзига маълум эди, холос. Инсонда ҳақиқат борлигига, уни ҳеч бир куч енга олмаслигига ишонч ҳосил қилиш бу – катта гап бўлса керак.

Айтгандек, жуда афсусланаман, Мен Андрей Андреевич билан бошқа кўриша олмадим. Орадан бир йил ўтар-ўтмас, ўғли Георгий Андреевич Айрапетов телефон қилиб:

– Ирисмат, кечирасан, сени топа олмадик, отам оламдан ўтди, уни қабристонга қўйиб келаяпмиз. Шуни айтмоқчи эдим сенга – деди.

Мен нима деб жавоб беришимни ҳам билмай, шошиб қолиб:

– Жони жаннатда бўлсин, яхши одам эди, хабар топганимда албатта видолашувга борган бўлар эдим – дедим.

– Сенга раҳмат, у ҳаётдан кўнгли тўлиб, мамнун бўлиб кетди, – деди Георгий Андреевич.

Иккинчи жаҳон уруши тарихидан: Францияда 37 миллат ва элатга мансуб 2200 совет ҳарбий асирларидан тузилган партизанлар полки А.А.Козарян қўмондонлигида француз партизанлари билан биргаликда жанг қилиб, Алес, Вилфор, Сен-Шели шаҳарларини, Гар ва Лозер департаменти қишлоқларини фашистлардан озод қилдилар. Бу жангларда самарқандлик А.Раҳматов, булунғурлик С.Шомуродов, тошкентлик Р.Раҳимов, Н.Амиров ва бошқалар фаол қатнашдилар. Франциянинг жанубини озод этишда кўрсатган жасорати учун қўқонлик Ҳошим Исмоилов, тошкентлик Тожибой Зияев Франциянинг Жанна де Арк крести ордени билан мукофотланди. Италиянинг Карраро шаҳри конларида ишлатиш учун олиб борилган ҳарбий асирлар орасида андижонлик Т.Қўчқоров ва А.Мамажоновлар италиялик партизанлар билан алоқа боғлаб тоққа қочади. Улар Гарибалдичи партизанлар отрядига қўшилиб, душман қурол-аслаҳа омборхоналарини портлатишда, йўлларда душман колонналарини йўқ қилишда, кўприклар ва эшелонларни портлатишда фаол қатнашдилар. Ўзбекистонликларнинг Қаршилик кўрсатиш ҳаракатидаги иштироки Европа халқларини фашистлар асоратидан халос қилиш ҳаракатига қўшган муҳим ҳиссаси бўлди.

Ўзбекистонликлар Европа мамлакатларида авж олган қаршилик кўрсатиш ҳаракатида ҳам фаол қатнашдилар. Улар душманнинг махсус лагерларидан қочиб, Чехословакия, Польша, Югославия, Греция, Франциядаги Қаршилик ҳаракатига қўшилиб жанг қилдилар. Самарқандлик Г.Г.Булатов отряди Польшада ўнлаб кўприкларни, темир йўлларни портлатди, душманнинг ҳарбий қисмлари ва жанговар техникаси ортилган эшелонларни ағдарди. 1944 йил ўрталарида Словакияда фашистларга қарши кўтарилган миллий қўзғолонда ўзбекистонликлардан партизан отряди командири В.Ф.Мелников, Р.Алламов, А.Нарзуллаев, Р.Ҳамроевлар иштирок этди.

Югославияда кўрсатган жасорати учун фарғоналик Уксанбой Холматов уч марта Югославиянинг жанговар мукофотларига сазовор бўлди.

Ирисмат АБДУХОЛИҚОВ,

ЎзА шарҳловчиси

(Давоми бор)

Сайтимизни кузатиб боринг.