Cоҳибқироннинг давлатчилик сабоғи: Олтмиш суворий билан бошланган зафар йўли
Юз минг отлиқ қуршовида қолган ўлкани қандай қутқариш мумкин? Оддий қиличбозлик бу ерда фойда бермайди. Бунинг учун совуққон тафаккур ва буюк саркардалик фаросати талаб этилади. Амир Темур давлат мустақиллигини айнан шундай теран идрок асосида тиклади. Унинг сиёсий майдонга кириб келиши оддий жанглардан иборат эмасди. Бу жараён бутун минтақа қиёфасини ўзгартириб юборган буюк сиёсий курашнинг бошланиши эди. Ўша даврда Олтин Ўрда, Усмонийлар ва Чин салтанати каби қудратли кучлар минтақадаги воқеаларни диққат билан кузатиб турарди. “Темур тузуклари”да қайд этилганидек, ёш саркарда ҳар бир қадамини чексиз сабр ва қатъият билан ташлади. Унинг илк сиёсий юришлари келажакдаги буюк салтанатнинг пойдеворини яратди.
Ўша кезларда Мовароуннаҳр устига мўғулларнинг улкан қўшини уч бора бостириб келди. Уларнинг мақсади бутун юртни куйдириб, бойликларни талон-торож қилиш эди. Халқ қатл ва талон-торож хавфи остида қолди. Йигирма тўрт ёшли Темурбек ўлим хавфига қарамай, душман қароргоҳига мардона кириб борди. У душман амирларининг тамагирлигини ва нафси балолигини руҳий жиҳатдан аниқ ҳисоб-китоб қилган эди. Уларни қимматбаҳо тортиқлар билан алдаб, юртни вайронагарчиликдан сақлаб қолди. Очкўз амирлар мол-дунёни кўриб, ўз асл мақсадларидан воз кечдилар. Бу Соҳибқироннинг қон тўкмасдан эришган илк йирик музаффарияти эди. Минглаб қуролланган аскарлар қила олмаган ишни у битта тўғри тадбир билан амалга оширди. Ақл билан кўрилган чора бутун бошли вилоятни ҳалокатдан қутқарди.
Кўп ўтмай мўғул хони Туғлуқ Темурхон ўртадаги аҳдни бузди. Дашти Қипчоқдаги исёнлардан хавотирга тушган хон ҳокимиятни ўз ўғли Илёсхўжага топширди. Амир Темурни эса фақат сипоҳсолор этиб тайинлади. Бу ўта оғир ва адолатсиз қарор эди. Аммо Соҳибқирон бу ўринда ҳис-ҳаяжонга берилмади. Хон унга Қочувли баҳодир ва Қобулхон томонидан битилган, пўлат тахтага ўйилган қадимий аҳдномани кўрсатди. Аҳдномада хонлик бир авлодга, лашкарбошилик эса бошқасига тегишли эканлиги қатъий белгиланган эди. Улуғ аждодларнинг битикларига ҳурмат юзасидан у бу вазифани қабул қилди. Бу унинг қонунийлик ва давлатчилик анъаналарига нисбатан юксак садоқатини кўрсатарди. Сиёсий майдонда сабр қилиш ҳам буюк маҳоратдир.
Илёсхўжанинг амирлари эса маҳаллий аҳолига чексиз зулм ўтказа бошлади. Улар ҳатто етмиш нафар саййид ва саййидзодаларни асир олишгача бордилар. Адолат мезонлари топталган бундай шароитда Соҳибқирон жим туролмасди. Халқпарварлик унинг энг олий мақсадига айланди. У ўз ҳайбати билан золимларни чекинишга мажбур қилди. Мазлумларни тутқунликдан ва асоратдан бутунлай озод қилди. Халқнинг дардига дармон бўлиш унинг сиёсий мавқеини кескин оширди. Бутун Мовароуннаҳр аҳли, уламо ва машойихлар унинг атрофида жипслашди. Золимларга қарши кураш учун махсус фатво ёзилди. Уламолар уни Амир Темур Қутби салтанати Олий деб улуғладилар. Бу ҳужжат тарихда биринчи марта ҳокимият қондошлик асосида эмас, балки халқ ишончи асосида берилганини тасдиқларди. Салтанат арконлари мустаҳкамланиши учун аввало элу юртнинг мутлақ розилиги керак эди.
Душманлар бундан саросимага тушиб, ёш саркардани йўқ қилиш пайига тушдилар. Илёсхўжа амирлари ёлғон хабарлар тарқатиб, қатл учун ёрлиқ олдилар. Амир Темур бу мудҳиш тилбириктирувни вақтида пайқади. У Самарқанд ичида жанг бошлашдан воз кечди. Агар шаҳар ичида қон тўкилса, тинч аҳоли жабр кўриши тайин эди. Муқаддас шаҳарни вайрон қилмаслик учун у тоғларга йўл олди. Ёнида бор-йўғи олтмиш нафаргина садоқатли суворий қолган эди. Бу чекиниш мағлубият эмас, балки улкан ғалаба олдидан ташланган пухта қадам эди. Ҳақиқий сафдош ким эканлигини синаш учун бундан ортиқ қулай вақт йўқ эди. Бир ҳафта давомида ҳеч ким ёрдамга келмади, аммо бу Соҳибқирон иродасини синдира олмади. Рухсатномаи олий олиш илинжида у олға интилди.
Саййид Амир Кулол ҳазратларидан Олий даргоҳ умидида тилак олган Темурбек Хоразм томон юрди. Йўлда уларни Илёсхўжанинг буйруғи билан Тўкал баҳодир бошчилигидаги минг кишилик лашкар қарши олди. Олтмиш суворийга қарши мингта қуролланган ёв чиқди. Ҳарбий мантиқ нуқтаи назаридан бу мутлақо имконсиз тўқнашув эди. Жанг манзараси ўта шиддатли ва бешафқат тус олди. Соҳибқирон шундай мардонавор ва қатъият билан тактик ҳаракат қилдики, душман сафлари бутунлай пароканда бўлди. Минг кишилик ёвдан бор-йўғи эллик киши зўрға қочиб қутулди. Амир Темурнинг ўн нафаргина йигити омон қолган бўлса-да, ғалаба тўлиқ унинг қўлида эди. Сон жиҳатидан устунлик ҳар доим ҳам зафар келтирмаслиги исботланди.
Бу ғалаба душманлар қалбига даҳшат солди. Улар Соҳибқиронга Тангрининг мадади етганини очиқ тан олишга мажбур бўлдилар. Олтмиш киши билан минг кишини енгиш фақатгина шамшир кучи билан ўлчанмайди. Бунинг замирида ўлимдан қўрқмайдиган мустаҳкам руҳ ва енгилмаслик ғояси ётарди. Ота-боболаримиз ҳар қандай оғир шароитда ҳам юрт ҳимояси учун қатъий тура олган. Халқ манфаати йўлида қилинган ҳар қандай жасорат тарих саҳифаларига зарҳал ҳарфлар билан битилади. Бугунги барқарорлик ва бунёдкорлик руҳининг илдизлари ҳам айнан шундай тарихий матонатга бориб тақалади. Миллий давлатчилигимиз пойдевори шундай шон-шавкат ва теран тафаккур устига тош каби мустаҳкам қурилгандир.
Алишер Эгамбердиев, ЎзА
