Бир умр халқ дарди билан яшаган

Баъзи инсонлар бор — уларнинг умрини оддий бир таржимаи ҳолга сиғдириб бўлмайди. Чунки уларнинг тақдирида бутун бир даврнинг нафаси, халқнинг орзу-армони, миллатнинг оғриғи ва инсоннинг эътиқоди мужассам бўлади. Ҳайдарбек Абдужабборовнинг ҳаёт йўли ҳам ана шундай тақдирлардан бири. Унинг умри халқ хизмати, илмга интилиш, юрт тараққиётига ҳисса қўшиш ва ниҳоят, қатағоннинг мудҳиш зарбаси билан йўғрилган.

Ҳайдарбек Абдужабборов 1898 йил 5 январда Жиззах уездининг Етимтоғ қишлоғида туғилган. Ҳозир бу ҳудуд Турон маҳалласи сифатида тилга олинади. У ҳали ёшлик чоғидаёқ тарихнинг мураккаб гирдобига тушди. 1916 йилда чор Россиясининг маҳаллий аҳолини мардикорликка сафарбар этиш ҳақидаги фармонига қарши Жиззахда кўтарилган халқ қўзғолонида ўн саккиз ёшли Ҳайдарбек ҳам фаол иштирок этди.

Бу воқеалар унинг қалбида халқ дардига бефарқ бўлмаслик туйғусини янада мустаҳкамлади. Кейинчалик унинг ҳаёт йўли жамоат ва давлат ишлари билан боғланди. Халқ орасида ишлади, юртда тинчлик ва осойишталикни таъминлашдек масъулиятли вазифаларни бажарди. 1919 йил охирларида Туркистон Компартияси Марказий қўмитаси томонидан Жиззах шаҳар қўмитасига ишга юборилган Ҳайдарбек Абдужабборов мусулмон бюроси раиси сифатида фаолият олиб борди.

1925 йил февраль ойида Бухорода Ўзбекистон Шўроларининг биринчи съезди бўлиб ўтди. Жиззах уезди вакили сифатида унда қатнашган Ҳайдарбек қишлоқ хўжалиги, халқ маорифи ва маданиятини ривожлантиришга оид масалаларни кўтарди. Унинг фаолиятида бир жиҳат доимо кўзга ташланади: лавозимни эмас, халқ эҳтиёжини биринчи ўринга қўйиш.

Бироқ Ҳайдарбекнинг салоҳияти фақат жамоат ишлари билан чекланиб қолмади. У илмга чанқоқ эди.

Ўз даври учун замонавий билим эгаллашни ҳаётий зарурат деб билган Ҳайдарбек Москвадаги Саноат академиясида таҳсил олди. Муҳандислик билимларини пухта эгаллаб, малакали мутахассис бўлиб етишди. Ўша даврда юртимизда замонавий саноат тармоқларини барпо этиш жараёни авж олаётган эди. Бундай шароитда билимли, ташаббускор ва ташкилотчилик қобилиятига эга миллий кадрларга эҳтиёж ниҳоятда катта эди.

Ҳайдарбек ана шундай мутахассислардан бири бўлди.

1932 йилда Тошкентда тўқимачилик комбинати қурилиши бошланди. Мамлакатнинг турли ҳудудларидан малакали ишчилар ва мутахассислар жалб этилган бу йирик қурилишга Ҳайдарбек Абдужабборов раҳбарлик қилди. Қурилиш якунлангач, комбинатда бош муҳандис, цех бошлиғи каби масъулиятли вазифаларда меҳнат қилди.

Янги корхона барпо этиш ўша давр учун оддий вазифа эмасди. Бу — ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш билан бирга, янги касб эгаларини тарбиялаш, ишчилар учун муносиб шароит яратиш, уй-жой ва маданий-маиший иншоотлар барпо этиш, замонавий саноат муҳитини шакллантириш дегани эди. Ҳайдарбек ана шу мураккаб жараённинг марказида турди.

Унинг ёш мутахассисларга муносабати ҳам замондошлари хотирасида сақланиб қолган. 1930-йилларда Ўзбекистонга келган машҳур чех ёзувчиси Юлиус Фучик Ҳайдарбек Абдужабборов билан учрашган. Кейинчалик у ўз кузатувларида ўзбек муҳандисининг цехларда ёш йигит-қизлар билан ишлагани, уларга техника сирларини ўргатгани, маслаҳат ва ёрдамини аямаганини қайд этган.

Бу хотирада Ҳайдарбекнинг мансабидан кўра инсонларга муносабати кўпроқ намоён бўлади. У билимни ўз қўлида сақлаб қолиш эмас, уни ёшларга бериш кераклигини англаган мутахассис эди.

Шу тариқа унинг ҳаётида икки муҳим тушунча — халққа хизмат ва илм — бир-бирини тўлдириб борди.

Аммо 1930-йилларнинг иккинчи ярмига келиб, мамлакатдаги сиёсий муҳит кескин ўзгарди. Кечагина давлат ва жамият тараққиёти учун зарур кадр сифатида қадрланган, билими ва тажрибасига эҳтиёж сезилган кўплаб инсонлар бирин-кетин «халқ душмани» деган тамға остида таъқиб қилина бошлади.

Ҳайдарбек Абдужабборов ҳам бу мудҳиш тўлқиндан четда қолмади.

Унга нисбатан турли бўҳтонлар тарқатилди, сотқинлик ва пора олиш каби айблар қўйилди. Уни Акмал Икромов ва Файзулла Хўжаев билан алоқадорликда айблашга уриндилар. Кечагина халқ хизматида юрган, саноат тараққиёти учун меҳнат қилган муҳандис энди сиёсий туҳматлар гирдобига тортилаётган эди.

1936 йилда Ҳайдарбек туғилган қишлоғига борди. Қариндошлари, қўни-қўшнилари, ҳамқишлоқлари билан дийдорлашди. Бир пиёла чой устида кечган оддий суҳбатлар ўша пайтда ҳеч кимга хавфли туюлмаган эди.

Аммо орадан кўп ўтмай, бу оддий дийдорлар хотирага айланди.

1937 йилда Ҳайдарбек Абдужабборов ҳибсга олинди. У «аксилинқилобчи» сифатида айбланиб, Ўзбекистон ССР НКВД «учлиги» ҳукми билан жазога маҳкум этилди.

Қатағоннинг зарбаси эса бир инсон билан чекланмади. Ҳайдарбек билан суҳбатлашган, таниш-билиш бўлган, у билан бир дастурхонда ўтирган кишиларнинг ўзи ҳам шубҳа остига олинди. Айримлари ишидан четлатилди, партия сафидан чиқарилди, қамоққа олинди. Шу тариқа бир инсон бошига тушган кулфат бутун бир муҳитни қўрқув исканжасига солди.

Қатағоннинг энг даҳшатли қиёфаси ҳам ана шунда эди: у инсоннигина эмас, унинг атрофидаги одамларни ҳам жазоларди. Қўрқув кечаги дўстни бугунги гумондорга, бир пиёла чой устидаги суҳбатни эса «айб» далилига айлантирарди.

Ҳайдарбек Абдужабборов тақдирида ҳам ана шу адолатсизлик муҳри қолди.

Аммо тарихнинг ҳақиқий ҳукми сиёсий тамғалардан узоқ яшайди.

Орадан ярим асрдан кўпроқ вақт ўтгач, ҳақиқат қарор топди. 1989 йил 16 январда Ҳайдарбек Абдужабборов оқланди. Унга нисбатан қўлланган жазо чораларининг асоссизлиги тан олинди. Бир вақтлар унинг номи билан боғланган «халқ душмани» деган тамға эса тарих олдида ўзининг ҳақиқий моҳиятини — сиёсий туҳмат ва адолатсизликни намоён этди.

Бугун Ҳайдарбек Абдужабборов ҳақида сўз юритганда, уни фақат қатағон қурбони сифатида эслаш камлик қилади. У ёшлигидан халқ тақдирига бефарқ бўлмаган, илмга интилган, муҳандислик билимларини эгаллаган, мамлакат саноати тараққиётига ҳисса қўшган, ёш мутахассисларга устозлик қилган жиззахлик фарзанд эди.

Унинг ҳаётида фожиа бор. Аммо бу фожиа ортида халққа хизмат қилган умр бор. Унинг тақдирида қатағон бор. Аммо қатағондан ҳам устун турган ҳақиқат бор.

Шунинг учун Ҳайдарбек Абдужабборов хотираси — бир инсон хотираси билан чекланмайди. У бутун бир авлоднинг тақдири, йўқотилган имкониятлар, узилган умрлар ва кечиккан адолат ҳақида ўйлашга ундайди.

Зеро, хотира ўтмишни шунчаки эслаш эмас. Хотира — кечаги адолатсизликдан бугун учун сабоқ чиқариш, инсон қадрини асраш, ҳақиқатни эъзозлаш ва эртанги авлодни тарихнинг аччиқ сабоқларидан огоҳ этиш масъулиятидир.

31-август — Қатағон қурбонларини хотирлаш куни ҳам ана шу эзгу мақсадга хизмат қилади. Бу сана бизга бир ҳақиқатни яна бир бор эслатади: инсонни ноҳақ тамға билан маҳв этиш мумкин, аммо ҳақиқатни тарихдан ўчириб бўлмайди.

Абдужалол Қаюмов, ЎзА мухбири