VODIY  GAVHARI

1

    Samolyotdan tushiboq shahri  Boburga  qarab ot surdim.  Boradigan,  ko‘radigan manzillar saf-saf edi  safar rejamizda.  Ammo Bobur shahrini ko‘rish istagi  baland chiqdi hammasidan. Axir, atigi ikki-uch yilda  dunyoga kelgan, erta-indin  500 ming aholini  bag‘riga oladigan bir ulkan shaharni ko‘rish  qaysi dilni orziqtirmaydi,   qiziqtirmaydi, deysiz!

     Ulovimiz, qog‘ozlarda 1941 yilning 6 martida tashkil topgani qayd etilgan, chin yoshini esa hali-hanuz  yaratganning  O‘zidan boshqa hech kim bilmaydigan;  ming-minglab  odamlarni yedirgan, ichirgan, kiyintirgan; goh kuldirgan, goh  o‘ylatgan, goh yig‘latgan; daryolari guvillab, soylari  sharqiragan; qir-adirlarida  chuchmo‘malar gullab, bo‘tako‘zlar sollonib, cho‘g‘day qizg‘aldoqzor dala-dashtlari  tovusrang  kapalaklar  raqsidan sargashta,  yam-yashil bog‘u chamanlar  o‘lkasi  -- Andijon  zaminida yeldek uchib boryapti. 

Ketyapman-u, xayolimda uch-to‘rt yil burungi voqealar jonlangandek bo‘ladi.  O‘shanda o‘tkazilgan yirik  anjumanda mamlakatimiz rahbari shunday iboralarni tilga olgan edi: 

   -Andijondagi  uy-joy muammosini hal qilish uchun ikki-uch  yildan beri o‘zimni  qiynayman.  Chunki yer kam, uylarga talab yillar davomida to‘planib qolgan edi. Bir xonadonda bir necha kelin qaynonasi bilan yashayotgan oilalar ko‘p. Shuning uchun uzoqni o‘ylab, yangi shahar  qurishga kirishdik.  Bu yerda 130 mingdan ortiq xonadonli  ko‘p qavatli uylar barpo etiladi, 450 mingdan ziyod aholi  yashaydi.

     Aniq esimda, 2021 yilning 17 iyun kuni aytgan edi Prezidentimiz bu so‘zlarni. “Yangi Andijon” deb ataladigan bo‘lajak shahar poydevoriga birinchi g‘isht ham  o‘sha kuni qo‘yilgan edi.

      Bu xushxabar, Andijonni  bulutlardek qalqitgani,  ummon kabi to‘lqinlantirgani haligacha  ko‘z oldimda turibdi.  Prezidentning orzu – armonlari, da’vatlari, toshda gul undiruvchi, cho‘lda bog‘ yaratuvchi, zaranglarni bug‘doyzorlarga aylantirishga qodir, toshloqqa qadagan cho‘pi ham shig‘il-shig‘il  meva tuguvchi andijonliklar qattiq qalqingan edilar o‘shanda. To‘lg‘anishlar  shiddati lahza sayin kuchaysa kuchaydiki, ammo   susaymadi.

   Ana-mana  deguncha Andijon tumanining  pastu baland  adirlari bag‘rida 5, 7 va 9 qavatli 82 ta uy, 1 ming 680 o‘rinli umumta’lim maktabi, 420 o‘rinli maktabgacha ta’lim tashkiloti,  poliklinika, trikotaj korxonasi, ipoteka markazi qurildi. 3 ming xonadonli 92 ta ko‘p qavatli uyning kaliti baxtli oila egalariga topshirildi.

Uy-joylar, ishlab chiqarish hamda ijtimoiy soha ob’ektlarini ichimlik suvi bilan ta’minlash uchun umumiy qiymati 33 milliard so‘mga teng loyiha doirasida sig‘imi 4 ming metr-kub bo‘lgan suv saqlash va uzatish inshooti ishga tushirildi.  Yangi  uy-joylarga elektr energiyasi, tabiiy gaz, ichimlik va oqova suv tarmoqlari tortildi, yo‘llar chiqarildi. 

Hududda 15 gektarli  “Ziyolilar bog‘i”, 6 gektar maydonda “Vatanparvar bog‘i”  barpo etilib, ularga 25 ming tupdan ortiq manzarali daraxt ko‘chatlari, gullar ekildi. 

2025 yilning 15 aprelida  esa  Prezident Shavkat Mirziyoyev yana  Andijonga keldi va  “Yangi Andijon”ga  Mirzo Bobur nomini  berish taklifini bildirdi.

-O‘zining betakror ilmiy  va  ijodiy merosi bilan millatimiz,  xalqimizni butun dunyoga  tarannum etgan  buyuk ajdodimiz  --  Zahiriddin Muhammad Bobur xotirasini  abadiylashtirish maqsadida Yangi  Andijon shaharchasiga  — Bobur shahri deb nom bersak, nima deysizlar? 

Taklif boburshunos olimlar, ziyolilar, umuman, barcha andijonliklar qalbidagi orzularning ro‘yobi bo‘ldi go‘yo. O‘zini Bobur avlodiman, deb yurganlarni cheksiz quvontirdi,  vujudini faxru iftixor tuyg‘ulari bilan limmo-lim to‘ldirdi. 

Internet, ijtimoiy tarmoqlar  hayratdan  “portladi” o‘sha kunlari.

Hali  eslaganimdek, “Yangi Andijon”ni qurishga bag‘ishlangan  tantananing guvohi  bo‘lganim uchun ikki  barobobar hayajonli edi  Bobur shahrining bugungi  chiroyini ko‘rish men uchun.             

Uch-to‘rt yil davomida  bu yerda  sodir bo‘layotgan  ishlarni radiodan eshitib, gazetda  o‘qib, televizorda, ijtimoiy tarmoqlarda ko‘rib-kuzatib  kelayotganim rost. Ammo, chin dildan tan olib aytaman, azizlar, bunchalar bo‘lishi na tasavvur, na xayolimda yo‘q  edi! Afsona desam afsonada, ertak desam ertaklarda topilmaydigan shohona manzaralar... Shu ekan-da yuz marta eshitgandan, bir marta ko‘rgan afzal, deganlari. Yaqinda yantoqlar sarg‘ayib, jizillovuqlar “jizillab” yotgan adirlar o‘rnida qaldirg‘ochday tizilib turgan  imoratlar, ravon ko‘chalar, maktablar, bog‘chalar, restoranlar, kafelar, magazinlar...

Mehri  quyosh kabi mo‘l, qahri  qilichdan keskir andijonliklarning  arzimagan vaqtda asrlar  bo‘yi  changib yotgan qirlarda bunday shaharni bunyod  etganlari  qaysi mo‘’jizadan kam?

Eslang, Andijon shahrining o‘zi necha yilda qurilgan? Qo‘qon yoxud Marg‘ilon-chi? Qancha vaqt  ketgan ekan boburiylarning Toj mahalni  bunyod etishlariga?   

Shunday  farahbaxsh  damlarda falak  bir aylanib, bedov otini yeldirib Bobur Mirzo kirib kelsa yangi  kentga,  nima bo‘lardi? Qanday holga tushib, qanday xayollarni boshidan  kechirardi uyg‘onish davrining buyuk hukmdori?     

Ehtimol, kindik qoni tomgan, jonidan ortiq suygan aziz tuprog‘iga sig‘may Hind sori yuzlangan chorasiz kunlarida: 

              Davron meni o‘tkardi saru somondin,

             Ayirdi bir yo‘li meni xonumondin.

              Goh boshima toj, goh baloyi ta’na,

              Nelarki boshimga  kelmadi davrondin, - 

deya alam, umidsizlik va pushaymonlik bilan bor dardu alamini qalamdan olgan paytlari  yodiga tushib:

             Murod vasling erur, ayla yod Boburni,

Unutmag‘il yana bu nomurod Boburni... – degan armonlari mana endi, oradan besh asr  o‘tgach ro‘yobga chiqqaniga  shukronalar qilib, o‘zini unutmagan, hech qachon unutmaydigan, hamisha yurak qo‘rida asraydigan xalqiga, xalqining xalqparvar yetakchisiga qarab:

               Bori elga yaxshilik qilg‘ilki, mundin yaxshi  yo‘q,

               Kim degaylar dahr aro qoldi falondin yaxshiliq...  – 

deb beadoq minnatdorlik hislarini o‘sha  mashhur g‘azali orqali ifoda etgan bo‘larmidi? Andijonning  dashtu dalalari pahlavon shoirning alpona ovoziga  ko‘milib ketgan bo‘larmidi?

   ...Kunlar keladi, ko‘rasiz, shahri Bobur  Tojmahal misoli  odamlarni mahliyo qiladigan dilbar maskanga aylanadi.  Balandligi 35 metrli Bobur shohning muhtasham  haykali  qad rostlaydi shaharning  qoq  o‘rtasida. “Vatanparvar bog‘i”dagi “Vatanga qasamyod” monumenti, muzey, konsert va tomoshalar maydonlari, Vatan ozodligi, tinchligi va himoyasi yo‘lida jon fido qilgan marhumlar xotirasiga o‘rnatilgan yodgorliklar xalqimizning, Andijonga keladigan mehmonlarning  aziz  maskaniga aylanib ketadi hali.

Bobur shahrining umumiy maydoni kichkina emas  --  4 ming gektar. Uning 1 ming 439 gektarida 2 mingta ko‘p qavatli turar-joylar, savdo maskanlari qad rostlaydi. 223 gektarida xizmat ko‘rsatish, 1 ming 820 gektarida yashil hududlar tashkil etiladi. 499 gektar maydon yo‘llar va boshqa infrastruktura ob’ektlaridan iborat bo‘ladi.

Prezidentimiz zo‘r iftixor bilan ta’kidlaganidek: “...milliy madaniyat va san’atimiz, o‘zbekona mehmondo‘stlik, bag‘rikenglik va hamkorlikni aks ettiradigan” Bobur shahri yurtimizning eng obod go‘shalaridan biriga aylanadi. 

2

      Aylanadi!

       Zero, andijonliklar, ikkita davangiday  odamni qo‘ltiqlab olib, Agra  qal’asi  devorlari ustida mashq qilgan, sharafli  adibimiz Pirimqul  Qodirov adolatli ta’riflaganidek “Dunyoning eng baland tog‘lari bo‘lgan Pomir, Oloy, Himolay  va  Hindikushlardan necha bor otlig‘u piyoda oshib o‘tgan;  Markaziy Osiyoda, Afg‘oniston va Hindistonda qanday ulkan daryolar uchragan bo‘lsa, ularning hammasidan quloch otgan; Parvardigor pahlavonlarcha bir jismoniy qudrat va bahodirlarga xos buyuk jasoratni daho darajasidagi iste’dod bilan birga  ato etgan” Mirzo Boburning avlodlaridir. 

Andijonliklar uyg‘onish davrining dilbar siymosi bo‘lgan Bobur Mirzo jasoratini  yuragiga singdirgan, hazrati Bobur kabi tinmay oldinga intilgan kishilardir. Dunyo esa intilganniki.  Intilgan --  murodga yetadi. Intilgan  -- mayda-chuyda  to‘siqlarni pisand qilmaydi. Intilganning  qalbi daryo, ko‘ngli osmon qadar keng bo‘ladi -- hovlisining torligi ham bilinmaydi. Vaholanki, Andijon viloyati aholi  zichligi bo‘yicha mamlakatimizda birinchi o‘rinda turadi. Viloyat respublika hududining 1 foizini, aholisi esa O‘zbekiston aholisining qariyb 10 foizini tashkil etadi. Har bir kvadratkilometrda 798 kishi to‘g‘ri keladi. 798 odam  yashaydi bir kvadrat kilomertda!  Jami maydoni 4,3 ming km², jami aholisi 3,5 millionga yaqin. 

3,5 million fidoyi jon! Yana minglab mehmon kelib-ketadi kunda-kunora. “Andijoncha palov”dan, anjiru uzumdan bir marta totib ko‘rganlar  umrbod esdan chiqarmaydi ularning maza-ta’mini. Kelsam, yana va  yana mehmon bo‘lsam, deydi  Andijonga. Andijonga boringlar, odamgarchilikni, mehr-oqibatni  ko‘rayin desanglar Andijonga boringlar, deya da’vat qiladi  eldosh-elatdoshlariga. 

O‘zbeklar, qirg‘izlar, tojiklar, uyg‘urlar, ruslar, tatarlar, armanlar, koreyslar, yana  necha-necha  millat vakillari  bir dasturxon atrofida davra qurib o‘tiradi, choy ichadi, ota-bola, aka-uka, opa-singil bo‘lib yashaydi, bir-birini boshiga ko‘taradi, birovining  yuzga chang qo‘nsa, kiprigi bilan  terib oladi, deb ta’rflaydi, tasvirlaydi, alqaydi, maqtaydi.

—Andijonda Xonabod  degan  shaharcha bor ekan, - deydi  fransiyalik sayyoh Renal xonim, - biz bu yurtga kelganimizda, dastlab Xonobodga boringlar, keyingi  7-8 yilda bunyod etilgan bunday   chiroyli shahar  yaqin atrofda topilmaydi, deyishdi. Rosti, bu gapga uncha  ishonmagan edik. Shaharni ko‘rganimizdan keyin esa zamonaviy uylar, ko‘chalar, bog‘laru xiyobonlarni  qo‘yavering, birgina havosining o‘zi!... Shunchalar musaffo, buloq suvidek tozaki, simirib to‘ymaysiz. Yigirmadan ziyod millat vakillari  bir tup daraxtdek  ahil. Ularning o‘zaro mehrini bir  ko‘rsangiz! Qani endi bir-birining go‘shtini xomlay tala-tala qilishga tayyor turgan ba’zi mamlakatlarning zo‘ravon noshukurlari kelsa, ko‘rsa, ibrat olsa shu qora ko‘zlardan. Aytishlariga qaraganda, shaharcha haddan ziyod xarob  bo‘lib ketgan ekan. Bu o‘zgarishlarning hammasi keyingi  sakkiz yilda ro‘y beribdi. Prezident Shavkat  Mirziyoyev Xonabodni qaytadan quribdi, obod qilibdi. Faqat Xonobod emas, Andijonning hamma  joyi  obod bo‘pti. Xalq shuning uchun ham Prezidentini   ardoqlar ekan, hurmat qilar ekan, ishonar ekan u kishiga.

Sayyoh xonimning iqrori  izohga muhtoj emas, albatta. Lekin  uning “...ishonmagan  edik” degani boshqa bir voqeani  yodga tushirdi.

O‘tgan asrning 90-yillari o‘rtalari edi. “O‘zbekistonda  —  Andijonning Asakasida zamonaviy avtomobil  korxonasi ishga tushdi, degan axborotni eshitgan bir guruh rus olim va mutaxassislari Maskovdan Toshkentga uchib keladi va to‘g‘ri Andijonga yo‘l olishadi. Borib zavodni ko‘rgach, hayratlarini yashira olmaydilar. “Biz Asakada zamonaviy mashinalar ishlab chiqadigan zavod qurilishi haqidagi xabarga ishonmagan edik, bu g‘irt yolg‘on, o‘zbeklar qisqa muddatda bunday zavodni qurishi g‘ayri imkon, nari borsa ehtiyot qismlaridan u-bu narsa yig‘ilayotgan bo‘lishi mumkin, deb kelgan edik. Yo‘q, chindan ham cho‘l bag‘rida yirik zavodni  o‘z ko‘zimiz bilan ko‘rib turibmiz. Bu chindan ham  mo‘’jiza” deya tan  berishadi.

Mamlakatimiz avtosanoatining bosh korxonasi – “JM-O‘zbekiston”   allaqachon Andijonning vizit kartasiga aylanib ketdi.

 Sho‘rolar zamonida uzoq  vaqt  qarovsiz qolgan Xonaboddagi evrilishlar ham hech qaysi  mo‘’jizadan kam emas. Xaroba   qo‘rg‘on olti yilda  maftunkor qasrga aylandi. 

Esdan chiqarmang – Xonabod evrilishlari 2019  yilning 16 may kunidan boshlandi. Shu kuni Prezident Shavkat Mirziyoyev Andijonga kelib, 2018 yilning 19-20 may kunlaridagi tashrifi chog‘ida bergan vazifalar va ularning natijalarini  batafsil tahlil qildi. 

Shunda 2018 yilgi investitsiya dasturi doirasida umumiy qiymati 1,8 trillion so‘mga teng 411 ta loyiha bajarilgani, 12 mingdan ortiq yangi ish o‘rni yaratilgani, xorijiy investitsiyalar ishtirokidagi loyihalarni amalga oshirish hisobiga 20,7 million AQSH dollari miqdorida import o‘rnini bosuvchi mahsulotlar ishlab chiqilgani, Oltinko‘l tumanida yiliga 33 million juft tibbiy qo‘lqop ishlab chiqarish quvvatiga ega yirik korxonalar foydalanishga topshirilgani tilga olindi.

Bundan tashqari, 211,2 million AQSH dollari miqdoridagi mahsulot Xitoy, Janubiy Koreya, Rossiya, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Afg‘oniston, AQSH, Hindiston, Isroil singari dunyoning 15 dan ortiq davlatiga eksport qilingani; suv, elektr ta’minoti va yo‘l qurilish sohasida amalga oshirilgan ishlar salmoqli bo‘lgani, jumladan, bir yilda umumiy qiymati 305,6 milliard so‘m bo‘lgan 305 dona suv qudug‘i, 1 ming 228 kilometr suv va 608,7 kilometr uzunlikdagi elektr uzatish tarmog‘i qurilib, 670 kilometr uzunlikdagi ichki yo‘llar ta’mirlangani; 294 ta transformator o‘rnatilib, “Obod qishloq” dasturi doirasida viloyatdagi 50 ta mahallada keng ko‘lamli qurilish, obodonlashtirish ishlari amalga oshirilgani va shuning natijasi o‘laroq  qator mahallalar namunali mahallaga aylantirilib, odamlar uchun munosib turmush sharoiti yaratilgani ham so‘zsiz sevinsa, sevingulik yutuqlar edi.

Ammo, Prezidentning ko‘ngli to‘lmadi. Xususan, Xonobod shahridagi o‘zgarishlarning  talab darajasida emasligi,  shaharni obod qilishga oid topshiriqlarning ayrimlari to‘liq bajarilmagani qoniqtirmadi talabchan  Yurtboshimizni. 

Prezidentning oldingi safar  kelishida ahvol batafsil  o‘rganilib,  2017-2019 yillarda Xonobod shahrini kompleks rivojlantirish bo‘yicha alohida dastur ishlab chiqilgan va 3 ming 200 dan ziyod loyihalarni o‘z ichiga olgan mazkur dastur ijrosi uchun 500 milliard so‘m mablag‘ yo‘naltirilgan edi. 

To‘g‘ri, o‘shandan keyin  bir dunyo ishlar bajarildi.  Shaharning Anhor mahallasi hududidagi uzoq yillar bo‘sh turgan sobiq 4-avtokorxona binolari va yer maydoni tadbirkorlarga "nol" qiymatda bo‘lib berilib, tashkiliy, moliyaviy jihatdan qo‘llab-quvvatlandi va bu yerda katta-kichik 13 ta korxona o‘z faoliyatini boshlab yubordi, 685 kishi ishli bo‘ldi. 

Yana bir nechta yangi korxonalar tashkil etilib, odamlar ish bilan ta’minlandi. Ammo, baribir, taskin topmadi har qanday  ishni tez va sifatli ado etishga odatlangan Prezidentning ko‘ngli. 

Shu kuni barcha vazifalar ijrosiga doir muhim ko‘rsatmalar berildi, “Yo‘l xaritasi” ishlab chiqildi.

Topshiriqdan so‘ng ushbu tog‘li hududda yengil konstruksiyalardan mehmon uylari tashkil etishga  kirishildi. Sihatgoh hududidagi bo‘sh yotgan yer maydonlarini tadbirkorlarga berish orqali 3 ming kishi dam oladigan maskanlar tashkil etildi.
Dengiz sathidan 850 metr balandlikda joylashgan, o‘zining kislorod bilan to‘yingan, ionlashtirilgan havosi bilan yuqori va quyi nafas yo‘llari, asab tizimi, yurak qon-tomir kasalliklarini davolashga ixtisoslashgan Xonobod sihatgohi ana shu tariqa zamonaviy kurort zonasiga aylandi. 

Bugun esa... 

3

Bugun nafaqat Xonabod, balki Andijonning istagan shahriga kelgan kishining ketgisi kelmaydi.

Qiqirlagan irmoqlarida, shildirab kuylovchi buloqlarida, ikki sohilida pidana-yalpizlar bo‘y taratib turgan ariq va soylarida, qishloq va ovullari, shahar va shaharchalari  —  hamma-hammasida bo‘layotgan yangilanishlar,  o‘zgarishlar ham Xonaboddagidan aslo kam emas. Davlat rahbarining Andijonga qilgan tashriflari, tashriflar davomidagi tashabbuslari, tashabbuslarning hayotiyligi va yurtiga, yurtdoshlariga mehri, muhabbati yotibdi  ularning zamirida.

Tashriflarning azamat daryolaridan suv ichib gullagan, shirin-shakar mevalar tukkan Andijon bog‘larining har biri to‘g‘risida esa hassos shoirlarimiz shohona dostonlar yozsa arziydi. Muxtasar bir  maqolada, albatta, bunday orzuga erishishning sira imkoni yo‘q. Shu bois, ularning ayrimlarini tilga olish bilan kifoyalanamiz.

E’tibor  bering, 2016 yilga qadar bir necha yil davomida viloyat  hududida birorta ham ko‘p qavatli uy qurilmagan edi. 2016-2024 yillar ichida 33 ming xonadonli 875 ta ko‘p qavatli uy barpo etildi. Joriy 2025 yilda esa 12 ming xonadonli 300 ta ko‘p qavatli uy qurilishi rejalashtirilgan. Shulardan 160 tasining kaliti  allaqachon o‘z egalariga berilgan.

Yaqin o‘tgan zamonlarda  kir yuvishga sovuni,  yig‘lab turgan bolasini   ovutishga so‘rg‘ichi,  yer haydashga omochi,  chopon yamashga ignasi, tom  yopishga vassasi bo‘lmagan  odamlar  bugun 9, 14 qavatli  imoratlarda rohatbaxsh hayot kechirmoqdalar.  Ishi yo‘q chivin tutib,  ko‘prik ostida eshak hurkitadi;  ishlagan -- yerni yashnatadi,  xirmon-xirmon hosil oladi, xor bo‘lmaydi, zero,  ish  -- insonning gavhari, ko‘pning kuchi esa karomat.

Shu yillar ichida yana  249 maktab, 126 ta maktabgacha ta’lim tashkiloti, 128 ta tibbiyot muassasasi,  8 ta musiqa va madaniyat ob’ekti, 350 ta boshqa ob’ektlar barpo etilgani va  ta’mirlangani ham xalqning bir jon, bir tan bo‘lib qilgan mehnatining natijasi, ko‘pda karam borligining  isboti. 

Andijon aeroportini modernizasiya qilish  sohasida keng ko‘lamli qurilish va rekonstruksiya ishlarining amalga oshirilgani ham  viloyat  tarixidagi  unitilmas voqealarning biridir. 

Aeroport hududida uzunligi 3 ming 300 metr, kengligi 60 metr bo‘lgan yangi 4 Ye toifali uchish-qo‘nish yo‘lagi, yurish yo‘lagi va 3 ta samalyotlar to‘xtash joyi  -- angar qurildi. Aeroport infratuzilmasining asosiy qismi yangilandi va shu tariqa Andijon xalqaro aeroportida Boing, Aerobus, Aybas singari zamonaviy, yirik havo kemalarini kabul qilish imkoni yaratildi. 

Hozir aeroportda “Andijon – Toshkent” yo‘nalishi bo‘yicha aviaparvozlar amalga oshirilmoqda. Kelgusida 3 ta xalqaro “Andijon – Jidda”, “Andijon – Madina”, “Andijon – Istambul”, shuningdek,  “Andijon – Moskva”, “Andijon – Sankt-Peterburg”, “Andijon – Novosibirsk”, “Andijon – Irkutsk yo‘nalishlari bo‘yicha  aviaparvozlar yo‘lga qo‘yilishi belgilangan. 

4

Mutafakkir bobolarimiz: “Yer boyliklarning onasi bo‘lsa, mehnat uning otasi” deydilar. Darhaqiqat, yer o‘z egasining qo‘liga tegmaguncha, dehqonning kosasi oqarmaydi. Andijonda xuddi shunday yo‘ldan borildi. So‘nggi ikki yilda aholi bandligini ta’minlash, oilalar doromadini ko‘paytirish maqsadida dehqonchilik qilish uchun 150 ming nafar fuqaroga 17 ming gektar yer maydoni ijaraga berildi. Ushbu yer maydonlarining asosiy qismidan yiliga kamida ikki marta hosil olinmoqda va qishloq xo‘jalik mahsulotlari yetishtirish hajmi ortmoqda.

Davlat rahbarining tashabbusi bilan g‘o‘za qator oralariga soya ekish bo‘yicha Andijon tajribasi yaratildi.

Asaka tumanida ijaraga berilgan va tomorqa yer maydonlarida “Kompaniya – kooperativ - dehqon xo‘jaligi”, “Bir kontur – bir mahsulot” tamoyillari asosida qishloq xo‘jaligi mahsulotlari yetishtirish,  ilg‘or ish uslublarini joriy etish, xususan, issiqxona xo‘jaliklarini tashkil etish borasida salmoqli ishlar olib borilmoqda. 

Tumandagi 13 mahallaning drayveri issiqxonachilikka ixtisoslashgani  nafaqat mahsulot yetishtirish xajmi, balki aholining daromadlari ko‘payishida ham muhim ahamiyat kasb  etmoqda. 

Mahallalardagi 85-90 foiz aholining  tomorqasida issiqxonalar barpo etilgan. Ularning tomorqadan unumli foydalanib, xalqimiz dasturxonini issiqxonada pishib yetiladigan turli noz-ne’matlar bilan to‘ldirayotgani, urug‘ va ko‘chat yetishtirish orqali katta daromad olayotgani;  bodring, pomidor, bulg‘or qalampiri, karam, achchiq qalampir, baqlajon ko‘chatlarini respublikamiz viloyatlariga yetkazib berilayotgani, shuningdek, Qirg‘iziston, Tojikiston va Qozog‘istonga eksport qilinayotgani ham bor gap.

Ta’kidlash joizki, mahalla issiqxonalarining barchasida yiliga ikki, uch martadan hosil olish tajribasi shakllangan. 

Buloqboshida  esa  uzum yetishtirishga e’tibor  kuchaytirilgan. Tumanning Uchko‘cha, Buyuk Turon, Qumguzar, Mirzakalon Ismoiliy, Farovon, Xontepa, Guliston, Boymahalla, Yuksalish, Shohguzar va Do‘lana mahallalari aynan uzumchilikka ixtisoslashtirilgan. Ana shu mahallalardagi 323 gektar aholi tomorqasida 4 ming tonnadan ortiq uzum yetishtirilmoqda.

Mahsulotlarning respublikamizdan tashqari Qirg‘iziston, Qozog‘iston, Rossiya va boshqa qator davlatlarga eksport qilinayotgani, uzumchilikka ixtisoslashgan mahallalarning ko‘chalariga so‘rtoklar qilish tajribasi keng joriy etilgani va “Andijon tajribasi” sifatida boshlangan ushbu jarayon samarali natijalar berayotgani  esa alohida mavzu.   

Shunday bo‘lsa-da, bitta misol keltiray. 2021-2022 yillarda tumandagi 21 ta mahallaning 40 ta ko‘chasidagi 982 ta xonadonga berilgan 6,8 milliard so‘m kredit evaziga 26 kilometr uzunlikdagi uzum ishkomlari barpo etildi. Yangi tajriba 2023-2024 yillarda ham davom ettirilib, tumandagi 18 ta mahallaning 50 dan ortiq ko‘chasiga 40 kilometr uzunlikda so‘rtoklar qilindi. Buning uchun 2 mingta xonadonga 18 milliard so‘m kredit berildi. 

Tumanda uzum ko‘chati yetishtirish masalasiga ham alohida e’tibor qaratilmoqda. Fermer xo‘jaliklari hamda   xonadonlarda 200 ming tupdan ortiq uzumning «Andijon qora», «Rizamat ota», «Husayni», «Kelin barmoq», “Ketmonsopi”, “Toyfi” singari serhosil navlari yetishtirilmoqda.

Uyog‘ini  so‘rasangiz, uzumchilikka ixtisoslashgan mahallalardagi xonadonlarning har biri uzumdan yiliga 500 kilogrammdan 10 tonnagacha hosil yetishtirib, o‘rtacha 15-20 million so‘mdan daromad olayotir.

-Yer o‘zingniki, suv o‘zingniki,  havo o‘zingniki bo‘lganidan  keyin, o‘zimni  yerim, o‘zimni bog‘im, o‘zimni  uyim deb ishlashdan  ulug‘ lazzat qayda bor, azizlarim? – deydi Andijon tumanidagi “Omad – 97” fermer xo‘jaligi rahbari Omadxon Hamidova. – Hokimiyat qo‘llab-quvvatlasa, davlat aytganingni bersa, suyasa, darqolganingda qo‘llab tursa, baland xirmonlar  paydo qilasan-da!  Yerning qalbiga  quloq solsang,  yerga bir bersang, o‘n qilib  qaytaradi saxovatpesha  zamin.

Sho‘rolar zamonida  kimniki oyog‘ida  kalishi, egnida  bo‘z kamzuli bo‘lsa eng boy odam hisoblangan. Bugun  yengil mashinasi bo‘lmagan xonadonning o‘zi yo‘q.

— Millatimizni mavh qilgan, boshiga ming turli azob-uqubatlar solgan narsa  paxta emas, balki paxtani  vosita qilgan uying kuygur sho‘rocha siyosat emasmidi? -  deya Omadxon opaning  fikrini davom ettiradi  keksa paxtakor, O‘zbekiston Qahramoni Otaxon Alamatov. –  Yaramas siyosat tufayli  xalq yig‘ladi, yer yig‘ladi, osmon yig‘ladi, zamon  yig‘ladi.  Alamiga chidolmay “O‘t tushsin paxtasigayam!”, deya begunoh o‘simlikni qarg‘agan onalarimizning faryodini eshitaverib, qo‘llari  g‘o‘zapoyaday ingichka, qop- qora qizlarimizning  mahzun  qiyofalarini ko‘raverib ichlarimiz ezilib ketdiku, axir.   

Jasoratli yozuvchi Odil Yoqubov bekorga bong urmadi SSSR deputatlarining majlisida. Yozuvchining nutqi sho‘ro saltanatini titratdi, qaltiratdi.

Afsuski, bu illat  mustaqillikka yetganimizdan keyin ham davom  etdi.

    Esga tushsa... 

Esga tushsa, paxtakorlar-ku paxtakor, hatto, paxta ekilmaydigan bizning Urgutga o‘xshagan joylardagilarning ham eti uvishib, sochlari orasida allanimalar o‘rmalab yurgandek bo‘laveradi. Biz  -- Urgutdagi 37-maktab  o‘quvchilari ikki-uch oylab  qo‘shni Ishtixon tumani dalalarida paxta terardik.  Qo‘pol bo‘lsa ham aytaman, bitlab ketardi bolalarning hammasi,  tun bo‘yi uxlatmasdi ochofat  bitlar, tun bo‘yi bit terardik yuvilmay charmga aylanib  ketgan kiyib-boshlarimizdan.  Uyga qaytganimizdan so‘ng, onamiz kiyimlarni  katta kir qozonga solib,  o‘choqda olovni lang‘illatib bir necha kun  tinmay qaynatar edi...  Unitib bo‘lar ekanmi ming-minglab onalarning  fig‘onlarini?

Prezidentimiz achchiq armon  bilan boshqa mamlakatlarda o‘quvchilar  9 -10 oy o‘qisa, biz 5- 6 oy o‘qir edik, deganlari naqadar chin, naqadar haqiqat.

Bugun Andijonda 760 ta umumta’lim, 14 ta ixtisoslashtirilgan, bitta  Prezident va bitta ijod maktabi mavjudligi, ularda ta’lim  olayotgan 610 mingga yaqin o‘quvchining birontasi, bir daqiqa ham o‘qishdan boshqa  yumushlarga jalb qilinmayotgani ham  ayon haqiqatdir.

Bundan tashqari, 56 ta  texnikum  va 11 ta oliy o‘quv yurtida tahsil olayotgan 100 mingdan ziyod talaba  ham shu qadar baxtliki, ular majburiy mehnat degan so‘zni esdan chiqarib yuborganlar.

5

Bobur hazratlari o‘zining mashhur “Boburnoma” asarida Andijonni ta’riflar  ekan: “Oshlig‘i vofir, mevasi farovon. Qavun va uzumi yaxshi bo‘lur. Qovun mahalida poliz boshida qovun sotmoq rasm emas... Andijon noshpotisidan yaxshiroq noshpoti bo‘lmas. Movarounnahrda Samarqand va Kesh(Shahrisabz) qo‘rg‘onidin so‘ngra mundin ulug‘roq qo‘rg‘on yo‘qtur. Uch darvozasi bor... To‘qqiz tarnov suv kirar. Bu ajabdurkim bir yerdan ham chiqmas... Eli  turkdur”, deydilar.

Darhaqiqat, Andijon  tuprog‘ida unib, suv ichgan mevalarning dovrug‘i  yetti iqlimda mashhur.

Shundan bo‘lsa kerak, Prezident Shavkat Mirziyoyev Andijonga  qilgan safarlari chog‘ida hamisha meva va sabzavot mahsulotlari yetishtirishni ko‘paytirishga  alohida e’tibor qaratdi. Yuqoridagi  ibratli ishlar,  yangidan barpo qilingan bog‘lar, uzumzoru olmazorlar ana shu e’tiborning  totli mevalaridir. Chorvachilik, parrandachilik, baliqchilik korxonalari salohiyatining kengayishi ham  shaxsan  Prezident tashabbuslarining hosilasi hisoblanadi. Shu o‘rinda Marhamat tumanidagi “Vodiy hamkor agrofirmasi” tomonidan tashkil etilgan quyonchilik klasteri faoliyati haqida ikki og‘iz so‘z.

1 gektardan ziyod maydonda tashkil qilingan mazkur klaster kooperatsiya usulida 50 ta xonadonga quyon tarqatdi, 50 odam ishli, 50 xonadon xotirjam bo‘ldi. Quyon terisini oshlash va teridan telpak tikish sexida ham bir nechta yangi ish o‘rinlari yaratildi. 

Oltinko‘l tumanida 16 gektar yer maydonida xom ashyoni saqlash, qayta ishlash, ishlab chiqarishga ixtisoslashgan “Mebelsozlik kompleksi” kichik sanoat zonasi tashkil etildi. Sanoat zonasida ishlab chiqarish va savdo ob’ektlari qurilib, tayyor holda hunarmand va tadbirkorlarga sotilmoqda. 

Kompleks sexlarida yiliga 160 ming dona mebel mahsulotlari tayyorlash, mingta yangi ish o‘rni yaratish, shuningdek, yiliga 10 million dollarlik mahsulotni eksport qilish  imkoni mavjud.

Boshqa turar joylarga nisbatan arzon bo‘lgan «Zamonaviy qishloq» loyihasi ham Andijonda dunyoga keldi.

Ibratomuz yumushlarning yana biri O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024 yil 15 fevraldagi “Andijon viloyatida “Ipak yo‘li” erkin iqtisodiy zonasini tashkil etish to‘g‘risida”gi qaroridan keyin boshlandi. 3 milliard AQSH dollari miqdorida to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyani o‘zlashtirish orqali 16 mingdan ziyod yangi ish o‘rinlari yaratib,  yiliga 20,1 trillion so‘mdan ortiq sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish quvvatiga ega bo‘lgan  “Ipak yo‘li” hademay  yiliga  580,7 million AQSH dollari miqdorida qo‘shimcha eksportni amalga oshiradi.  Mustaqilligimizning 34 yillik bayrami  arafasida umumiy qiymati 56 million dollarga teng  yirik loyihalar ishga tushirildi.

Bunday  quvonchli  ishlarni sanayverish mumkin.

Ko‘zlanayotgan manzil --  rejalar yanada ulkan.

Yuqorida Xonabodda amalga oshirilgan ishlarning ayrimlarini qalamga olgan edik. Ha, ayrimlarini. Shaharda yuksalish jarayonlari  shiddat bilan davom etmoqda.

Xonobodning Andijon suv omboriga tutash Kampirobod mahallasida barpo  etilayotgan “Sun’iy ko‘l ekoturistik majmuasi”  shularning biridir. Majmuada umumiy qiymati 98 milliard so‘m bo‘lgan «Sun’iy ko‘l», dam olish va ko‘ngilochar, ekoturistik ko‘cha va  maskanlar, shuningdek, oilaviy mehmon uylar barpo etilmoqda.

Loyihani amalga oshirish davomida 960 ta yangi ish o‘rni  yaratiladi. 

Xo‘jaobod tumanidagi “Andijon texnoparki” ham kichkina ob’ekt emas.  100 gektar adirlikda xitoylik investorlar tomonidan 300 million dollarlik loyiha doirasida barpo etilayotgan mazkur texnoparkda eng zamonaviy texnologiyalar asosida 51 ta zavod va korxona faoliyat ko‘rsatadi. Ushbu korxonalarda 82 turdagi qurilish mahsulotlari ishlab chiqariladi. Dastlabki bosqichida hududdagi korxonalar tomonidan yiliga qariyb 60 million dollarlik mahsulot eksport qilinishi ko‘zda tutilmoqda.  

Xududdagi  loyihalar ishga tushishi bilan 3 mingta yangi ish o‘rni yaratiladi. 

Alqissa, endilikda Andijonda shu qadar ko‘p va xilma-xil  mahsulotlar ishlab chiqarilyaptiki, ularning sonini sanab adog‘iga yetish  qiyin.

Bugun andijonliklarga, nimalar ishlab chiqaryapsiz, degan savolni bersangiz, ulardan, nimani ishlab chiqarmaysiz, deb so‘rasangiz javob berishimiz oson bo‘lardi, degan javobni eshitasiz. Katta haqiqat bor ularning bu hazilnamo javoblarida. Iftixor qilsa arziydiki, bugun  Andijon viloyati sanoat va qishloq xo‘jalik mahsulotlari ishlab chiqarish sohalari bo‘yicha saflarning eng oldingi qatorida bormoqda. 

Ha, sanab - sanog‘iga, aytib - adog‘iga yetish mahol bo‘lgan o‘zgarishlar makonaga aylanib bormoqda  qadim Andijon.

Shularni  o‘ylaganda, ne-ne to‘fonu taloto‘plarni boshdan kechirgan, ilk bora yozma manbalarda arab sayyohlari Ibn Hovqal va Muqaddasiy asarlarida  Andukon shaklida qayt etilgan, bugun esa Sharqning  azamat kentlari qatorida turgan va kun sayin  yosharib, to‘lishib, ochilib borayotgan makonga havasing keladi. Tunlarni tonglarga, tonglarni shomlarga ulab mehnat qilayotgan andijonliklarni ko‘rganda esa ichingga daryodek oqib kirayotgan faxru iftixor tuyg‘ulari vujudingni qamraydi. To‘lishib, hapriqiblar ketadi jonu jahoning. 

6

Lekin...  Ne kuybatki,  bugungi dorilamon  kunlarni mensimaydiganlar, nafs  qarmog‘iga ilinib, tekintomoqlik  girdobiga tushganganlar yo‘q emas. Bunday kimsalarning davlat xizmatchilari, qonun himoyachilari, hokimiyat vakillari orasida uchrayotgani  yanayam ayanchli.

Qarang, birgina Andijon viloyatining o‘zida  keyingi ikki yil davomida tuman, shahar va hatto viloyat hokimining o‘rinbosarlari, boshqarmalarning rahbarlari  darajasidagi yigirmadan ziyod rahbar aynan poraxo‘rlik, korrupsion holatlar bilan qo‘lga olindi. Andijon tumanining sobiq o‘rinbosari,  Andijon shahar statistika bo‘limi boshlig‘i va 2 nafar shaxs  o‘zaro til  biriktirib, tadbirkorga “Ipak yo‘li” erkin iqtisodiy zonasi hududidan  6 gektar yerni auksion savdo orqali olib berish evaziga 600 ming AQSH dollari talab qilib, oldindan 150 ming dollar olgan vaqtda qo‘lga tushdi. Kadastr  agentligi Andijon filiali rahbari  fuqaroga yer maydonini rasmiylashtirib berish evaziga 4 ming AQSH dollari olayotganda  tumshug‘idan ilindi. Viloyat hokimining o‘rinbosari va  viloyat ekologiya boshqarmasi rahbarlaridan biri 4,1 milliard so‘mlik ish yuzasidan sud jarayonini manfaatdor tomon foydasiga hal qilish evaziga mulk talab qilganda; Bo‘ston tumani fermer, dehqon xo‘jaliklari va tomorqa yer egalari kengashi raisi o‘zining nomida bo‘lgan va  chorvachilikka ixtisoslashgan fermer xo‘jalik tasarrufidagi 10 gektar yer maydonini eksportbop mahsulotlar yetishtiriluvchi yer toifasiga o‘zgartirib, shuningdek, bu haqda tuman hokimining  qarorini chiqartirib, uni kavrak o‘simligi  yetishtirmoqchi bo‘lgan tadbirkorga uch yilga foylanishga  berish evaziga 20 ming AQSH dollari talab qilgan va 10 ming dollarini olayotganda; Izbosgan tumani hokimining o‘rinbosari esa 500 dollar pora olayotganda qo‘lga tushdi...

Andijonda ommaviy tus olgan kasallikning yana biri ko‘plab xususiy korxonalarda, ayniqsa, tikuvchilik, to‘qimachilik, umumiy ovqatlanish, konditer mahsulotlari ishlab  chiqarish, qurilish tashkilotlarida ishlayotgan ishchilar nomining rasman ro‘yxatlarda qayd etilmay, ularga konvert usulida haq to‘lanishidir.   Ya’ni,  hisobotlarda 3-4  kishining nomi qayd etiladi.  Korxonaning ishlab chiqarish yoki xizmat ko‘rsatish hajmi bo‘lsa milliardlab so‘mni tashkil etadi. Mantiqan qaralsa, 3-4 emas, 20-30 kishi ham hisobotlarda ko‘rsatilgan hajmdagi ishni  bajarishga jismonan qodir emas.  Odamlarning haq-huquqlari paymol bo‘lishiga, daromad topishiga to‘sqinlik qilayotgan bu kabi illatlarga allaqachon chek qo‘yish  shart edi...

“Beayb - parvardigor” deymiz-u, lekin, yana boshqa bir  qavm ham bor.  Ular dorilamon kunlarning qadriga yetmaydi, pana-pastqamlarda pusib o‘tgan-ketganga tosh otishdan bahra oladi.

Yurti obod, ovuldoshi shod bo‘lib turganida, suyunish, g‘ururlanish o‘rniga, pashshadan fil yasamoqchi, mayda-chuydalar bilan ijtimoiy tarmoqlarda shov-shuv ko‘tarmoqchi, kimlarningdir ko‘nglida g‘ulg‘ula-noroziliklar paydo qilmoqchi bo‘ladi. Bunday toifaga duch kelganda, mukammallik har kimga ham nasib etavermaydigan noyob ne’mat ekaniga yana bir marta imon keltirasan...

 To‘g‘ri, kamchiliklar bor, oz emas. Buni hech kim yashirayotgani yo‘q. Davlat rahbari har muloqotida tilga olyapti, kamchiliklarni butlash choralarini izlayapti. Xorijiy davlatlarning rahbarlari bilan, dunyodagi yirik kompaniya va tashkilotlar bilan, investorlar bilan uchrashyapti, ular bilan hamkorlik  qilish yo‘llarini  topyapti. Ammo, yuz yillar  mobaynida to‘planaverib, tepaday uyulib ketgan muammolarni  hal qilish naqadar og‘ir mashaqat ekani ham ayon haqiqat

Xullas,  azim  daryolarning suvi ham gohi-gohida loyqalanib turadi. Guruch kurmaksiz bo‘lmaydi. Cho‘llarni bo‘stonlarga aylantirayotgan,  adirlarda yangi shaharlar  qurayotgan, har yili trillion-trillionlab daromad topayotgan, o‘tgan bir yilning o‘zida 442 ming 384 ta yangi ish  o‘rni yaratib, bu yil ishsizlik darajasini 7 foizdan 5,3 foizga tushirishni ko‘zlayotgan andijonliklar  katta yo‘lga to‘siq bo‘ladigan  illat-g‘ovlarning hammasini  tag-tubi bilan quritishga qodir. 

Bugun ulug‘vor karvonimiz  ulkan kechuvdan o‘tib bormoqda. Uchinchi Renessans - Uchinchi uyg‘onish  qasrining muborak poydevorlariga  g‘isht qo‘yishdek muqaddas  yumushlarning baxtiyor ishtirokchilari bo‘lib turibmiz. Ayni voqealar odamlarning saragini sarakka, puchagini puchakka  ajratayotgani ham bor gap - haqiqat. Bunday damlarda haybarakallachilik, tomoshabinlik, Yurtboshimiz ko‘p marta ta’kidlaganidek, xiyonatga barobardir.

Musaffo havoni bulg‘ashu zilol suvni loyqalatishdek nojo‘ya qiliqlarni yig‘ishtirib qo‘ygan ma’qul endi.

Andijon  --  O‘zbekiston  Prezidenti Shavkat  Mirziyoyev faxr bilan  “butun mamlakatimiz, Markaziy Osiyo mintaqasining zamonaviy, yirik shaharlaridan biri,  vodiy gavhari”   deb ulug‘lagan Andijon, albatta,  ko‘zlagan yorug‘ manziliga yetadi. Saxovatli quyosh nurlariga ko‘milgan  munir , mahtob tonglar  otmoqda  O‘zbekistonning Andijon   zaminida ham...

Eramizdan necha-necha asrlar nariga borib taqaluvchi o‘tmishi  bilan  soch-soqoli oppoq nuroniyga, tomirida  qaynoq qoni  gupirib turgan   buguni bilan esa  tog‘ni talqon qiluvchi pahlavonga mengzalguvchi Andijon alpona qadamlari-yu yuksalishlari bilan  tobora  yaqinlashib borayotir  yarqiroq yulduzlarga limmo-lim osmonlar  tomon. 

Ha:

G‘alabalar so‘ylar roz,

Yulduzli osmonlarga.

Somon yo‘li poyondoz,

Muhtasham karvonlarga.

Bo‘lay desangiz qurdosh,

Sohibi zamonlarga.

Hamrohdir sizga quyosh,

Andijon tomonlarda,

Anjdijon tomonlarda...

Abdusaid Ko‘chimov, 

Oliy Majlis Senati a’zosi