"Umrboqiy meros": Madaniy merosni o‘rganish, saqlash va targ‘ib qilish muhim ijtimoiy vazifa
An’anaviy madaniyat va folklorni saqlash global madaniy siyosatning ustuvor yo‘nalishi hisoblanadi. Buni 185 ta mamlakat qo‘shilgan Nomoddiy madaniy merosni saqlash bo‘yicha YUNESKO konvensiyasining keng tan olinishi tasdiqlaydi. O‘zbekiston Respublikasi uchun bu soha madaniy merosning boyligi va xilma-xilligi tufayli alohida ahamiyatga ega. Nomoddiy madaniy meros, shuningdek, “jonli meros” deb ham ataladi, og‘zaki an’analar, ijrochilik amaliyotlari, ijtimoiy urf-odatlar va marosimlar, tabiat bilan bog‘liq bilim va amaliyotlar hamda avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan an’anaviy hunarmandchilikni o‘z ichiga oladi.
YUNESKO konvensiyasi fuqarolik jamiyatining nomoddiy madaniy merosni saqlashdagi alohida o‘rnini ta’kidlaydi. Jamiyatning bu jarayonda ishtirok etishi nafaqat madaniy merosning qadrini anglash, balki uni saqlash, yangilash va kelajak avlodlarga yetkazish uchun mas’uliyatni o‘z zimmasiga olishga tayyorlikni ham nazarda tutadi.
"Umrboqiy meros" O‘zbekiston madaniyati va san’atini rivojlantirish markazi 2019 yilda jamoat tashkiloti sifatida tashkil etilgan. Hozirda uning mintaqaviy bo‘limlari Qoraqalpog‘iston Respublikasi, shuningdek, Xorazm, Buxoro, Navoiy, Qashqadaryo, Sirdaryo va Samarqand viloyatlarida faoliyat yuritmoqda. Markazning asosiy maqsadi moddiy, nomoddiy va hujjatli madaniy merosni ommalashtirish va bu sohada tadqiqotlar o‘tkazish orqali O‘zbekiston madaniy merosini saqlash va targ‘ib qilishdan iborat.
“Umrboqiy meros” markazi o‘z faoliyati davomida mahalliy, mintaqaviy va xalqaro tashkilotlar bilan barqaror hamkorlikni yo‘lga qo‘ydi. O‘zbekiston va Ipak yo‘li bo‘ylab joylashgan boshqa mamlakatlarning nomoddiy madaniy merosi namunalarini aniqlash va o‘rganish bo‘yicha keng ko‘lamli tashabbuslarda ishtirok etdi. Dastlab, Markaz mutaxassislari 2019 yil 8-12-aprel kunlari Toshkentda va 2020 yil 24-28-avgust kunlari onlayn tarzda YUNESKO rahnamoligidagi Osiyo va Tinch okeani mintaqasidagi nomoddiy madaniy meros bo‘yicha xalqaro o‘quv markazi (Xitoy) tomonidan tashkil etilgan mintaqaviy mashg‘ulotlar orqali malaka oshirdi.
Xalqaro va tarmoq hamkorligini rivojlantirish uchun “Umrboqiy meros” markazi 2020-2021-yillarda Ipak yo‘li mamlakatlarida folklor festivallari va an’anaviy hunarmandchilik ustaxonalarining salohiyatini baholovchi sotsiologik tadqiqotlarda ishtirok etdi. Ushbu loyiha Markaziy Osiyo tadqiqotlari xalqaro instituti (Samarqand) va YUNESKO rahnamoligidagi Osiyo-Tinch okeani mintaqasidagi nomoddiy madaniy meros bo‘yicha xalqaro axborot va tarmoq markazi (Koreya Respublikasi) bilan hamkorlikda amalga oshirildi. Ushbu loyihaning davomi sifatida Markaz 2021-2022-yillarda nomoddiy madaniy meros namunalarini hujjatlashtirish maqsadida O‘zbekistonning turli mintaqalariga etnografik ekspeditsiyalar uyushtirdi. Tadqiqot va ekspeditsiyalar natijasida O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi huzuridagi Nodavlat notijorat tashkilotlari va boshqa fuqarolik jamiyati institutlarini qo‘llab-quvvatlash jamoat fondi ko‘magida “Ipak yo‘lining an’anaviy hunarmandchiligi” (2021) va “O‘zbekistonning nomoddiy madaniy merosi” (2022) kataloglari nashr etildi.
2022-yildan 2024-yilgacha Markaz faoliyati Markaziy Osiyoda nomoddiy madaniy merosni saqlashning ilmiy asoslarini shakllantirish uchun tadqiqot ma’lumotlarini to‘plash va tahlil qilishga qaratilgan edi. Ushbu loyiha YUNESKO rahnamoligidagi Osiyo va Tinch okeani mintaqasidagi nomoddiy madaniy meros bo‘yicha xalqaro tadqiqot markazi (Yaponiya) tomonidan qo‘llab-quvvatlandi. Ushbu ish natijalari 2025 yil 13-15 fevral kunlari Yaponiyaning Osaka shahrida bo‘lib o‘tgan “Nomoddiy madaniy merosni muhofaza qilish bo‘yicha tadqiqotlar uchun yangi ufqlar” xalqaro anjumanida taqdim etildi.
Shu davrda “Umrboqiy meros” markazi Tojikiston va Qozog‘iston mutasaddi tashkilotlari bilan hamkorlikda “Kashtachilik san’ati” nomli ko‘p millatli nomzodnomani ishlab chiqish tashabbusi bilan chiqdi. Qo‘shma nomzodnoma tayyorlandi va dastlabki baholash uchun YUNESKO Bosh qarorgohiga taqdim etildi. Markaz shuningdek, 2023 yil 9 sentabrda Buxoroda “Moddiy va nomoddiy madaniy meros uyg‘unligi” xalqaro ilmiy anjumani va 2023 yil 24 noyabrda Toshkentda “Turk dunyosi madaniyati va san’ati” xalqaro anjumanini o‘tkazish tashabbusi bilan chiqdi. Bundan tashqari, Markaziy Osiyo tadqiqotlari xalqaro instituti ko‘magida “Ipak yo‘li bo‘ylab xattotlik san’ati” katalogini tayyorlash va nashr etish uchun grant ajratildi.
Markaz o‘z faoliyatini izchil kengaytirmoqda. 2024 yil 10 sentabrda Markaz tarkibida “Qirk qiz” akademiyasi tashkil etildi. Akademiyaning asosiy maqsadi - tarixiy manbalarga tayangan holda muqaddas joylarni o‘rganish, ularning ma’naviy va ilmiy merosini targ‘ib qilish va davom ettirish, an’anaviy qadriyatlarimizni ilm-fan, madaniyat va san’at, hunarmandchilik orqali keng ommaga yoyish. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi huzuridagi Nodavlat notijorat tashkilotlari va fuqarolik jamiyati institutlarini qo‘llab-quvvatlash jamoat fondining moliyaviy ko‘magida “Turkiston jadidlari va huquqiy madaniyat” monografiyasi 2025-yilda nashr etildi. Mamlakat arxivlari va kutubxonalarida ilmiy tadqiqotlar O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Tarix instituti bilan hamkorlikda olib borildi. Shu bilan birga, RSF Social Finance (AQSH) xususiy jamg‘armasining moliyaviy ko‘magida Sarmishsoy, Changlisoy va Buyronsoydagi qoyatosh rasmlarini hujjatlashtirish maqsadida Navoiy viloyatiga ekspeditsiyalar tashkil etildi.
Ushbu loyiha natijasida “Nurota tog‘larining qoyatosh rasmlari” katalogi 2025-yilda nashr etildi. Bundan tashqari, 2025-yil dekabr oyida Markaz tashabbusi bilan Buxoro innovatsiya universitetida “O‘zbekiston va Turkiyaning ayol olimlari” xalqaro anjumani bo‘lib o‘tdi. Navbatdagi anjuman 2026 yil may oyida Turkiya texnika universitetida o‘tkazilishi rejalashtirilgan.
2026-yil boshi Markazning YUNESKO bilan hamkorligining yangi bosqichini belgilab berdi. 2025 yil 12 dekabrda bo‘lib o‘tgan YUNESKOning Nomoddiy madaniy meros bo‘yicha hukumatlararo qo‘mitasining 20-sessiyasi qaroriga muvofiq, “Umrboqiy meros” markazi YUNESKOning Nomoddiy madaniy merosni saqlash bo‘yicha Konvensiyasi doirasida faoliyat yurituvchi nodavlat tashkilotlar ro‘yxatiga kiritildi. Bu O‘zbekistondan YUNESKO tomonidan ekspert muassasa sifatida akkreditatsiyadan o‘tgan birinchi jamoat tashkiloti bo‘ldi.
Madaniy meros ko‘p avlodlarning tarixiy tajribasi, bilimlari, qadriyatlari va madaniy xotirasini o‘zida mujassam etgan. Ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlar va tarixiy davrlardan qat’i nazar, u o‘zining dolzarbligi va ahamiyatini saqlab qoladi. Uning salohiyati ta’lim, ijtimoiy barqarorlik, madaniy rivojlanish va jamiyat o‘ziga xosligini mustahkamlash bilan bog‘liq keng ko‘lamli masalalarga hissa qo‘shish imkonini beradi. Shuning uchun madaniy merosni o‘rganish, saqlash va targ‘ib qilish muhim ijtimoiy va strategik ahamiyatga ega.
O‘zA
