Toshga muhrlangan jumboq: Amir Temur bitigini o‘qishdagi tarixiy anglashilmovchilik
O‘tmish voqealarini sinchiklab o‘rganish jarayonida gohida hayratlanarli jihatlar yuzaga chiqadi. Ba’zan kichik bir matnni o‘qishdagi xatolik butun boshli tarixiy manzarani o‘zgartirib yuborishi mumkin. Amir Temur buyrug‘i bilan qoyaga o‘yilgan mashhur bitik bunga yorqin va hayotiy misol bo‘la oladi. Bu bitik matni ko‘plab ilmiy kitoblarga noto‘g‘ri shaklda kirib kelgan. Ko‘pchilik bu shiorni “Bizkim, mulki Turon, amiri Turkistonmiz” tarzida yoddan biladi. Hatto unga “Bizkim, millatlarning eng qadimi va ulug‘i turkning bosh bo‘g‘inimiz!” qabilidagi so‘zlar qo‘shib aytiladi. Aslida esa qudratli davlat asoschisi bo‘lgan buyuk sarkarda o‘zini hech qachon hududning “mulki” deb atamaydi. Bu mantiqan noto‘g‘ri va asossiz xulosadir. Kimdir bu bitikni qachonlardir yanglish o‘qigan, boshqalar esa uni ko‘r-ko‘rona takrorlagan.
Tarixchi olim Akbar Zamonovning qayd etishicha, bu xatolikning asl ildizini tushunish uchun avvalo so‘zning leksik ma’nosiga e’tibor qaratish lozim. “Mulk” so‘zi aslida birovga tegishli bo‘lgan buyum yoki tobe hudud ma’nolarini bildiradi. Endi mazkur iborani boshqa tilga, masalan, rus tiliga o‘girib ko‘ramiz. Tarjima jarayonida bu jumla “Mы – imuestvo Turana” degan mutlaqo ma’nisiz shaklga kirib qoladi. Amir Temurdek buyuk davlat arbobi o‘zini Turonning tobe mulki darajasiga tushirishi aqlga sig‘maydi. O‘zbek tilida bu so‘z quloqqa biroz jarangdor tuyulgani uchun odamlar unga shubha qilmagan. Aslida esa bu yanglish so‘z orqasida butunlay boshqa ma’no yashiringan.
Jumboqning paydo bo‘lish sababi qadimgi arab imlosining o‘ziga xos qoidalariga bevosita bog‘liqdir. Arab yozuvida unli tovushlar aksariyat hollarda alohida yozilmaydi yoki umuman belgilanmaydi. Masalan, mulk, malik va malak so‘zlari tarixiy qog‘ozlarda bir xil shaklda aks etadi. Ular faqat uchta undosh harf – mim, lom va kof orqali yonma-yon bitiladi. Bunday murakkab sharoitda so‘zni to‘g‘ri o‘qish asosiy matnning umumiy mazmuniga bog‘liq bo‘ladi. Tarixchi ularni o‘sha davrdagi siyosiy holatga qarab to‘g‘ri talqin qilishi kerak. Avvalgi ba’zi tadqiqotchilar qoyadagi so‘zni yuzaki o‘qib, uni “mulk” deb qabul qilishgan. Bu xatolik keyinchalik butun boshli nashrlarga va o‘quv adabiyotlariga osongina ko‘chib o‘tgan. Natijada, millat tarixidagi muhim va bebaho bitik noto‘g‘ri talqin qilingan.
Tarixchi va sharqshunos olim N.Toshov bu masalada o‘zining qat’iy xulosasini bayon qilgan. Olimning teran va asosli tahliliga ko‘ra, qoyadagi bitikda kelgan so‘z albatta “malik” tarzida o‘qilishi lozim. “Malik” so‘zi manbalarda hukmdor, podshoh va yurtning mutlaq egasi degan ma’nolarni anglatgan. Shunda buyuk bobomizning tarixiy xitobi “Bizkim, maliki Turon, amiri Turkistonmiz” shaklida to‘g‘ri jaranglaydi. Ya’ni, Sohibqiron o‘zini Turonning hukmdori va Turkistonning amiri sifatida butun olamga tanishtirmoqda. Bu topilma orqali nafaqat oddiy lingvistik xato tuzatildi, balki tarixiy mantiq tiklandi. Mustaqil davlat egasi bo‘lgan qudratli shaxs o‘zini malik yoki hukmdor deb atashi tabiiydir.
Shu o‘rinda zukko o‘quvchida haqli bir savol tug‘iladi. Nima uchun Amir Temur o‘ziga nisbatan biroz sodda va quyi unvonlarni tanlagan? O‘rta asrlar musulmon dunyosi hukmdorlari iyerarxiyasida martabalarning qat’iy belgilangan tartibi mavjud bo‘lgan. Bu tartibda sulton, xoqon, shahanshoh va xon kabi unvonlar eng yuqori pog‘onani egallagan. “Malik” va “amir”unvonlari esa ushbu yuksak martabalarga nisbatan ancha quyi pog‘onada turgan. Buyuk sarkarda o‘ziga shunday kamtarona unvonlarni qabul qilganining sababi tarixchilarga yaxshi ma’lum. U markaziy hokimiyatni mustahkamlasa-da, rasmiy unvonlar masalasida o‘sha davr qoidalariga mohirlik bilan rioya qilgan. Amir Temur oliy hokimiyat tepasida nomigagina bo‘lsa-da Chingizxon avlodlarini ushlab turishni to‘g‘ri deb bilgan. Uning o‘zi esa davlatni amir va malik maqomida turib, ammo mutlaq qudrat bilan boshqargan.
Bunday chuqur o‘ylangan va puxta ishlangan siyosat uning teran tafakkur egasi ekanligini yaqqol isbotlaydi. Ulug‘ ajdodimiz baland jaranglovchi unvonlarga emas, balki haqiqiy hokimiyatga, elatlar totuvligi va davlat boshqaruviga asosiy e’tiborni qaratgan. Toshga bitilgan birgina so‘zni to‘g‘ri o‘qish orqali biz buyuk sarkardaning haqiqiy siyosiy qiyofasini ravshanroq ko‘ramiz. Milliy davlatchiligimiz tarixini teran mushohada qilishda har bir yozma manba va tarixiy hujjat beqiyos ahamiyat kasb etadi. Tarixiy haqiqatni tiklash o‘tmishga bo‘lgan sog‘lom munosabatni va kelajak avlod oldidagi ulkan mas’uliyatni bildiradi. Ajdodlarimiz qoldirgan bebaho merosni xolis anglash millatning o‘zligini tanishida eng mustahkam poydevor vazifasini o‘taydi. Bu muhim ilmiy topilma orqali biz yana bir bor shonli o‘tmishimizning asl ildizlariga guvoh bo‘lamiz.
Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA
