To‘g‘ri tarbiya — huquqbuzarlikka qarshi qalqon

Yangi o‘quv yili yaqinlashgan sari maktablar, texnikumlar va oliy ta’lim muassasalarida tayyorgarlik qiziydi. Xonalar ta’mirlanadi, jihozlar ko‘zdan kechiriladi, issiqlik tizimlari sinovdan o‘tkaziladi, dars jadvallari tuziladi. Ammo ta’lim muassasasini yangi o‘quv yiliga tayyorlash deganda, bularning o‘zi bilan kifoyalanib qolish mumkinmi?

Asl tayyorgarlik farzandlarimizning xavfsizligi, xotirjamligi va ta’lim olishga bo‘lgan ishtiyoqidan boshlanadi. Chunki maktab, texnikum yoki oliy ta’lim muassasasi — shunchaki bilim beriladigan bino emas. U yerda shaxs shakllanadi, dunyoqarash qaror topadi, do‘stliklar paydo bo‘ladi, orzular tug‘iladi. Ayni shu muhitda ba’zan inson taqdirini o‘zgartirib yuboradigan qarorlar ham qabul qilinadi.

Jizzax politexnika institutida o‘tkazilgan yig‘ilishda yangi o‘quv yiliga tayyorgarlik bilan bir qatorda yoshlar va voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik hamda huquqbuzarliklarning oldini olish masalasiga jiddiy e’tibor qaratilgani bejiz emas.

Chunki bu ikki vazifa bir-biridan ajralgan emas. Ta’lim muassasasida sog‘lom muhit bo‘lmasa, ta’lim sifati haqida to‘liq gapirish qiyin. Yoshning bo‘sh vaqti mazmunli tashkil etilmasa, uni turli salbiy ta’sirlardan asrash mushkul. Oila, mahalla va ta’lim muassasasi o‘rtasida uzviy hamkorlik bo‘lmasa, profilaktikaning ta’sir doirasi ham torayadi.

Yig‘ilishda Jizzax viloyati hokimi o‘rinbosari Dilmurod Xudayshukurov, viloyat prokurori Baxtiyor Ibrohimov, viloyat ichki ishlar boshqarmasi boshlig‘i, general-mayor G‘ayrat Qodirov, mahalla raislari, yoshlar yetakchilari, profilaktika inspektorlari, maktab direktorlari va maslahatchilari, texnikum rahbarlari, oliy ta’lim muassasalari rektorlari va birinchi prorektorlari, tyutorlar ishtirok etishdi. Bu tarkibning o‘ziyoq yoshlar masalasi birgina idoraning ishi emasligini anglatadi. Bugungi yoshning tarbiyasida ota-ona ham, ustoz ham, mahalla ham, profilaktika inspektori ham, yoshlar yetakchisi ham o‘z o‘rniga ega. Bir bo‘g‘indagi e’tiborsizlik boshqa bo‘g‘inlardagi sa’y-harakatlarning samarasini ham pasaytirishi mumkin.

Eng og‘riqli nuqta esa nazoratsizlikdir. Nazoratsiz qolgan bola deganda faqat kechqurun ko‘chada yurgan yoki darsga bormayotgan o‘quvchini tushunish kamlik qiladi. Nazoratsizlik ba’zan ko‘zga ko‘rinmaydi. Bolaning uyda yolg‘iz qolishi, muammosini hech kimga ayta olmasligi, uning kimlar bilan muloqot qilayotganiga befarq qaralishi, internetda nimalarni ko‘rayotgani bilan qiziqilmasligi ham shunday xavfning boshlanishi bo‘lishi mumkin.

Muammo ko‘pincha jinoyat sodir etilgan joydan emas, undan ancha oldin boshlanadi. Shuning uchun profilaktikaning eng to‘g‘ri yo‘li — huquqbuzarlik sodir etilganidan keyin uni muhokama qilish emas, unga olib kelayotgan sababni vaqtida ko‘rish. Bolaning xulqidagi o‘zgarishni payqash, o‘qishidagi pasayish ortida qandaydir muammo bor-yo‘qligini anglash, uning davomatidagi uzilishlarga befarq bo‘lmaslik, oilasidagi vaziyatdan xabardor bo‘lish — profilaktikaning haqiqiy mazmuni shunda.

Yig‘ilishda voyaga yetmaganlar nazoratsizligi oqibatida sodir bo‘layotgan jinoyatlar tahlil qilinib, profilaktik nazoratni kuchaytirish va manzilli ishlash tizimini yo‘lga qo‘yish zarurligi qayd etildi. Bu yerda “manzilli ishlash” degan tushunchaga alohida urg‘u berish lozim.

Yoshlarni zararli odatlardan saqlash uchun ularni faqat ogohlantirish yetarli emas. Uning oldida muqobil hayot tarzi bo‘lishi kerak. Sport bilan shug‘ullanish, kitob o‘qish, kasb egallash, til o‘rganish, ijod qilish, tadbirkorlikka qiziqish — bularning barchasi yoshni salbiy muhitdan uzoqlashtiradigan kuchli vositalardir.

Shu ma’noda, yoshlar siyosati bilan huquqbuzarliklar profilaktikasini bir-biridan ajratib bo‘lmaydi. Yoshning kelajakka ishonchi qanchalik mustahkam bo‘lsa, uning salbiy ta’sirlarga ergashish ehtimoli shunchalik kamayadi.

Bu ishda tyutorning ham, maktab maslahatchisining ham, yoshlar yetakchisining ham o‘rni beqiyos. Ammo ularning vazifasi yoshlarning oldiga faqat talab qo‘yish emas. Eng avvalo, ular yoshlarni eshitishi kerak. Chunki eshitilmagan muammo kattalashadi.

Bugun o‘qishga qiziqishi so‘nib borayotgan o‘quvchining holidan xabar olinmasa, ertaga u darsdan qolishi mumkin. Darsdan uzilgan bola esa ko‘chada ko‘proq vaqt o‘tkazadi. Ko‘chadagi muhit salbiy bo‘lsa, uning ta’siri yanada kuchayadi. Shu tariqa, avval kichikdek ko‘ringan befarqlik katta muammoga aylanishi mumkin.

Profilaktikaning eng katta vazifasi ana shu zanjirni birinchi halqasidayoq uzishdir. Shuning uchun yangi o‘quv yiliga tayyorgarlik jarayonida ta’lim muassasalarining xavfsizligiga bir butun tizim sifatida qarash muhim. Bino xavfsizligi, sanitariya va issiqlik tizimi qanchalik zarur bo‘lsa, ma’naviy-psixologik muhit, bolaning huquqlari va uning bo‘sh vaqtini mazmunli tashkil etish ham shunchalik muhim.

Kuz-qish mavsumiga tayyorgarlik masalasining ham yig‘ilish kun tartibidan o‘rin olgani shundan dalolat beradi. Zero, bola ta’lim oladigan muhit qanchalik qulay bo‘lsa, uning darsga munosabati, kayfiyati va ta’lim jarayonidagi ishtiroki ham shunchalik barqaror bo‘ladi. Ammo barcha vazifalarning markazida bitta mezon turishi kerak: yosh inson taqdiri.

Statistika ortida hamisha inson bor. Bitta huquqbuzarlik — bitta raqam emas. Uning ortida bir oila, bir bolalik, bir taqdir bor. Shu bois profilaktikada eng katta yutuq huquqbuzarliklar soni kamaygani haqidagi hisobot emas, balki bir yoshning noto‘g‘ri yo‘lga kirib ketishiga yo‘l qo‘yilmaganidir. Buni ta’minlash uchun esa hamkorlik qog‘ozda emas, amalda ishlashi shart.

Maktab mahallaga, mahalla oilaga, oila ta’lim muassasasiga, ta’lim muassasasi esa huquqni muhofaza qiluvchi idoralarga ishora qilib tursa, muammo yechilmaydi. Aksincha, har bir mas’ul o‘z vazifasining chegarasidan bir qadam chiqib, yosh taqdiri uchun umumiy mas’uliyatni his etgandagina kutilgan natijaga erishiladi. Bugun Jizzaxda belgilanayotgan vazifalarning salmog‘i ham shunda.

Yangi o‘quv yili — yangi darslar, yangi rejalar va yangi umidlar davri. Ammo uning eng katta mazmuni bolalarimizning maktab yoki oliy ta’lim muassasasiga ertalab xotirjam kirib, kechqurun sog‘-omon, yaxshi niyat va yangi bilim bilan uyiga qaytishida namoyon bo‘ladi.

Yoshni asrash esa uni faqat nazorat qilish emas. Unga ishonish, uni eshitish, unga imkoniyat berish. To‘g‘ri yo‘lni tanlashi uchun uning qo‘lidan tutish. Ana shunda profilaktika haqiqiy ma’no kasb etadi. Zero, huquqbuzarlikka qarshi eng kuchli qalqon — qo‘rquv emas, ong; jazo emas, tarbiya; befarq nazorat emas, o‘z vaqtida ko‘rsatilgan e’tibordir. To‘g‘ri tarbiya bor joyda yoshning qalbida ezgu maqsad, ongida mas’uliyat, kelajakka ishonch bo‘ladi. Bunday muhitda esa huquqbuzarlikka joy qolmaydi.

Endilikda belgilangan vazifalarning haqiqiy natijasi qog‘ozdagi hisobot bilan emas, ta’lim muassasalaridagi muhit, mahallalardagi xotirjamlik va yoshlarning ertangi kunga ishonchi bilan o‘lchanishi kerak. Chunki bugun biz yoshlarga qanday munosabatda bo‘lsak, ertaga jamiyat ham shunday meva oladi.

A. Qayumov, J. Yorbekov (surat), O‘zA muxbirlari