Тоғлар тилини тушунган олим

ХХ аср бошларида геология фани улкан маълумотлар тўпламига эга бўлса-да, бу маълумотларни бирлаштирувчи яхлит янги назарий асос етишмасди, бу ҳолат эса фойдали қазилмаларни излашни кўпинча таваккалга асосланган машаққатли жараёнга айлантириб қўйган эди.

Буюк кашфиётлар кўпинча алоҳида, бир-бирига боғлиқ бўлмаган ҳодисалар орасидаги яширин ички қонуниятни кўра билишдан бошланади. Ёш геолог Ҳабиб Абдуллаев ўз илмий фаолиятининг илк босқичларидаёқ Лангар вольфрам-молибден конини ўрганар экан, айрим жинсларнинг пайдо бўлиши билан руда конларининг жойлашуви ўртасидаги аниқ бир тартибни сеза бошлади. Ўша даврда ҳукмрон бўлган кўплаб қарашлар руда ҳосил бўлишини турли-туман, ўзаро алоқасиз сабаблар билан изоҳларди. Бу эса конларни қидириб топишда ягона илмий услуб ишлаб чиқишга имкон бермас, геологларни катта ҳудудларни “кўр-кўрона” ўрганишга мажбур қиларди. Ҳабиб Абдуллаевнинг тадқиқотлари айнан мана шу тарқоқликни бартараф этишга қаратилган эди. У тоғ жинсларини шунчаки тошлар йиғиндиси эмас, балки ер қаъридаги ягона жараёнларнинг натижаси сифатида ўргана бошлади.

Янги назариянинг яратилиши

Ҳабиб Абдуллаевнинг геология фанидаги туб бурилиши унинг “Рудаланишнинг гранитоид интрузиялар билан генетик боғлиқлиги” номли асарида ўз ифодасини топди. Бу асар номининг ўзиёқ мураккаб туюлиши мумкин, бироқ унинг моҳияти жуда аниқ ва равшан эди. Олим ер қаъридаги эриган магма (гранитоид интрузия) юқорига кўтарилиб, совиши натижасида ундан турли маъданлар ажралиб чиқиши ва маълум бир қонуният асосида конларга айланишини илмий жиҳатдан исботлаб берди. Яъни, у магма ўчоқлари ва руда конлари ўртасида “генетик” – туғма, ажралмас боғлиқлик мавжудлигини кўрсатди.

Бу кашфиёт геологлар қўлига кучли қурол тутқазди. Энди улар улкан ҳудудларни эмас, балки айнан магматик жинслар тарқалган истиқболли майдонларни аниқ нишонга олиб ўрганиш имкониятига эга бўлишди. Ҳабиб Абдуллаев назарияси фойдали қазилмаларни излаш ишларини башорат ва тахминлардан аниқ ҳисоб-китобга асосланган илмга айлантирди. Унинг бу қарашлари ўша даврдаги Элшонснинг мавҳум батолит назариясидан тубдан фарқ қилар, чунки Абдуллаев конларнинг айнан кичик интрузия ўчоқлари билан боғлиқлигини ва уларнинг жойлашувини аниқ башорат қилиш мумкинлигини таъкидлаган эди.

Жаҳон илмидаги акс-садо

Илм-фан тарихида бутун бир соҳани ўзгартириб юборган бундай яхлит назариялар учраб туради. Масалан, ХХ аср бошларида немис олими Альфред Вегенер қитъаларнинг ҳаракатланиши ҳақидаги назарияни илгари сурганда, кўпчилик уни қабул қилмаган эди. Бироқ кейинчалик бу назария ер юзидаги тоғларнинг ҳосил бўлиши, зилзилалар ва вулқонларнинг сабабларини тушунтириб берувчи ягона илмий асосга – плиталар тектоникасига асос бўлди. Вегенер назарияси геологларга ер қобиғининг “умумий харитаси”ни тақдим этган бўлса, Ҳабиб Абдуллаевнинг назарияси ер қаъридаги бойликларнинг “хазина харитаси”ни яратди. Унинг ишларига дунё миқёсида қизиқишнинг нақадар юқори бўлганини монографиясининг қисқа муддатда немис, инглиз ва хитой тилларига таржима қилиниши ҳам яққол кўрсатиб турибди.

Назариядан амалиётга

Ҳабиб Абдуллаевнинг илмий қарашлари қоғозда қолиб кетмади. У биринчилардан бўлиб Ўрта Осиёни алоҳида, ўзига хос руда-петрографик хусусиятларга эга улкан ҳудуд сифатида ажратди. Бу эса минтақанинг ер ости бойликларини тизимли ўрганиш ва ўзлаштириш учун илмий замин яратди. Унинг тадқиқотлари, хусусан, скарнлар (магма ва оҳактошлар туташган жойда ҳосил бўлувчи жинслар) тузилиши ва улар орасидаги руда ҳосил қилувчи турларини аниқлаш борасидаги ишлари кўплаб янги конларни топишга йўл очди. Иккинчи жаҳон урушининг оғир йилларида ҳукумат раисининг ўринбосари ва Давлат режалаштириш комиссияси раиси сифатида унинг илмий билими ва ташкилотчилиги мудофаа саноатини зарур стратегик хомашё билан таъминлашда ҳал қилувчи аҳамият касб этди.

Фан ташкилотчиси ва устоз

Буюк олимнинг буюклиги нафақат ўзининг кашфиётлари, балки ортидан эргаша оладиган кучли илмий мактаб яратгани билан ҳам ўлчанади. Ҳабиб Абдуллаев Ўзбекистон Фанлар академиясига раҳбарлик қилган йилларида геология фанини ривожлантириш учун мустаҳкам пойдевор яратди. Унинг ташаббуси билан Ўрта Осиёда биринчи “Ўзбекистон геология журнали” ташкил этилди, Тошкент политехника институтида Петрология ва металлогения кафедрасига асос солинди. У нафақат геология, балки фаннинг бошқа соҳаларида ҳам миллий кадрлар етишиб чиқишига катта эътибор қаратди. Унинг бевосита раҳбарлигида 7 нафар фан доктори ва 28 нафар фан номзоди етишиб чиқди. Бу унинг мероси нафақат китобларда, балки кўплаб шогирдларининг илмий ишларида ҳам яшаётганидан далолатдир.

Ҳабиб Абдуллаевнинг хизматлари халқаро миқёсда ҳам юксак эътирофга сазовор бўлди. У Франция геология ва Буюк Британия Қироллик минералогия жамиятлари каби дунёнинг энг нуфузли илмий марказларига аъзо этиб сайланди. Унинг “Дайкалар ва рудаланиш”, “Чатқол-Қурама тоғлари магматизми ва металлогениясининг асосий хусусиятлари” каби асарлари ҳозиргача соҳа мутахассислари учун муҳим қўлланма бўлиб келмоқда. Олимнинг вафотидан сўнг нашр этилган 7 жилдлик “Танланган асарлар”и унинг нақадар сермаҳсул ижод қилганини кўрсатади. Унинг илмий меросига юксак баҳо сифатида олимга “Металлогения – фойдали қазилма конларини қидириб топишнинг геологик асоси” монографияси учун Беруний номидаги Давлат мукофоти берилди. Ҳозирда Ўзбекистон Фанлар академиясининг Геология ва геофизика институти унинг номи билан аталади. Буларнинг барчаси олимнинг илм-фан олдидаги буюк хизматларига кўрсатилган юксак эҳтиром белгисидир.

Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА