Соҳибқироннинг саркардалик санъати ва афв этиш фалсафаси
Дунё тарихида мислсиз қудрат эгаси бўлган саркардалар кўп ўтган. Бироқ уларнинг саноқлиларигина ғазаб ўтида ёнган паллада ҳам адолат ва маърифат олдида бош эга олган. Буюк давлатчилик асослари айнан шундай мураккаб шароитларда тобланади.
Соҳибқирон Амир Темурнинг саркардалик сарҳади фақатгина қилич зарби билан чекланмаган. Унинг сиёсий тафаккури ва узоқни кўра билиш салоҳияти ўта теран эди. Шарафуддин Али Яздий ўзининг “Зафарнома” асарида ғоят нодир бир ҳодисани баён қилади. Бу воқеа Соҳибқироннинг кечиримлилик фазилатини яққол кўрсатиб беради. Воқелик милодий 1400 йилда, машҳур “етти йиллик юриш” даврида юз берган.
Темурийлар лашкари Сурия ҳудудидаги Биҳишти ва Айнтоб қўрғонлари томон яқинлашиб келарди. Биҳишти қўрғони тоғ дараси ичида қад ростлаган эди. Унинг табиий жойлашуви мудофаа учун ўта қулай шароит яратарди. Қалъа доруғаси Муқбил исмли кимса эди. Бу одам Соҳибқирон яқинлашаётганини эшитиб, ҳаддсиз ғурур ва кибр сабабли қўрғон дарвозаларини маҳкам беркитади. Муқбил дунёни титратган қўшинга қарши исён байроғини кўтаради. Бу шунчаки жасорат эмас, балки сиёсий кўрлик ва мантиқсизликнинг бир кўриниши эди. Буюк лашкарга бундай қаршилик кўрсатиш ҳалокат билан тенг эди, аслида.
Амир Темур вазиятни теран мушоҳада қилиб, атрофдаги баланд тепаликни танлайди. У ерда зудлик билан подшоҳлик чодири тикилади. Олий бош қўмондон қароргоҳининг бундай яқин масофада ўрнатилиши душманга руҳий зарба бериши лозим эди. Аммо қалъа ичидаги мухолифлар бундан мутлақо бошқача хулоса чиқарадилар. Улар қўрғон деворлари ортидан манжаниқ орқали ҳукмдор чодирини тўғридан-тўғри нишонга оладилар. Соҳибқироннинг чодири томон улкан тошлар улоқтирила бошлайди. Олий давлат тимсолига нисбатан қилинган бу тажовуз кечирилмас жиноят эди. Бутун лашкар амирлари ва беклари даҳшатдан ёқа ушлайдилар. Давлат раҳбарига қилинган бундай ҳужум лашкарнинг қаҳрини ўн чандон оширади.
Соҳибқироннинг қаттиқ жаҳли чиқади. У зудлик билан ушбу қалъани ер билан яксон этишни буюради. Темурийлар армиясининг беқиёс ҳарбий муҳандислик мактаби дарҳол ўз ишини бошлайди. Моҳир усталар ва аскарлар жуда қисқа фурсат ичида 20 та улкан манжаниқ ясаб битирадилар. Бу қурилмалар ўша даврнинг илғор ҳарбий ютуқларидан бири саналган. Қасос зарбаси совуққонлик ва ўта аниқлик билан амалга оширилади. Айнан Соҳибқирон чодирига тош отган душман манжаниғи махсус нишонга олинади. Усталар масофани ва тош вазнини аниқ ҳисоб-китоб қиладилар. Бир неча кучли зарбалардан сўнг исёнчиларнинг асосий қуроли чилпарчин қилинади.
Шундан сўнг қалъа ичига кетма-кет ҳалокатли тошлар ёмғири ёғила бошлайди. Муқбил ва унинг атрофидагилар тезда ўз қилмишларининг фожиали оқибатини англаб етадилар. Қўрғонга жуда катта ва оғир талофат етказилади. Доруға қўрқувдан титраб, ҳатто ташқарига чиқишга журъат тополмайди. У Соҳибқирондан ўз жонини омон қолдиришни ўтиниб, яширинча кишилар жўнатади. Бироқ буюк давлат арбобининг уларга қайтарган жавоби сиёсий тафаккур намунасидир. Амир Темур фақатгина қалъани тўлиқ эгаллагандан сўнг айбдорни афв этишини айтади. Агар қудратли қўшин ёпиқ дарвоза ортидан изига қайтса, халқ орасида нотўғри тушунча пайдо бўларди. Одамлар қўшин қалъани ололмай ортга чекинди, деган миш-миш тарқатиши тайин эди.
Милодий 1400 йилнинг 27 сентябри эди. Тарих солномаларида 803 йил сафар ойининг еттиси деб битилган шу куни кескин ҳужум бошланди. Соҳибқирон қалъа остидаги нағамларга ўт қўйиш ҳақида қатъий фармон берди. Бутун иншоот пойдеворини ўпириш учун қазилган чуқурлардаги олов тез тутанди. Кўп ўтмай ғанимнинг мустаҳкам буржлари бирин-кетин қулай бошлади. Бу даҳшатли манзарани кўрган ичкаридаги ҳимоячилар ваҳимага тушдилар. Уларнинг барчаси қуролларини ташлаб, ҳар томонга тарқалиб кетдилар. Қўрғон мудофааси бутунлай парчаланди.
Қалъа тўла забт этилди ва мағлуб доруғанинг тақдири ҳал қилувчи паллага кирди. Муқбилнинг аҳволи ғоят аянчли эди. Тош улоқтиришдек оғир гуноҳнинг жазоси фақат ўлим билан якунланиши табиий туюларди. Худди шу қалтис лаҳзада қалъанинг улуғ уламолари ва нуфузли арбоблари майдонга чиқдилар. Улар амирзода Шоҳрухни ўзларига шафе қилиб танладилар. Уламолар амирзода орқали Соҳибқирондан гуноҳга ботган доруғанинг жонини омон қолдиришни сўрадилар. Амир Темурнинг илм-маърифат аҳлига нисбатан эҳтироми ҳар доим чексиз бўлган. У улуғ кишиларнинг ва суюкли фарзандининг сўзини қайтармади. Ўз чодирига тош оттирган ашаддий душманнинг жонини омон қолдирди.
Суриядаги Биҳишти қалъасида юз берган ушбу воқеа аждодларимизнинг ахлоқий мезонларини ёрқин намоён этади. Енгилмас саркарда тоғдек мустаҳкам қўрғонни ҳарбий қудрат билан забт этди. Аммо мағлуб душманга ҳукм ўқишда илм-маърифат вакилларининг ҳурматини олий ўринга қўя олди. Бу улуғвор ҳодиса давлат бошқарувида беқиёс куч ва теран кечиримлиликнинг мукаммал уйғунлигидир. Соҳибқирон салтанатининг қудрати айнан шундай адолат ва маърифат устунларига таянган эди.
Алишер Эгамбердиев, ЎзА
