Qor, muz va qat’iyat: O‘rta asrlar harbiy san’atida tabiat omilining o‘rni
O‘rta asrlar harbiy tarixi faqat jang maydonidagi qurolli to‘qnashuvlardan iborat emas. Qo‘shinlar tez-tez tabiatning shafqatsiz sinovlariga bevosita yuzma-yuz kelgan. Iqlimning keskin o‘zgarishlari ko‘pincha yirik harbiy yurishlar taqdirini hal qilgan. Buyuk sarkarda Amir Temur qo‘shini ham bunday murakkab sharoitlarda ko‘p bor toblangan. Bir ming to‘rt yuz beshinchi yilning qishi nihoyatda qahraton keldi. To‘rtinchi yanvar kuni ulkan qo‘shin Sirdaryo qirg‘oqlariga yetib bordi. Tarixiy bitiklar bu paytda daryoning qalin muzlagani haqida ma’lumot beradi. Muz qatlami butun bir qo‘shinni ko‘tara oladigan darajada mustahkam edi. Askarlar va og‘ir yukli ulovlar daryoni bemalol kesib o‘tdi. Ularsiz olis masofalarga yurish qilish imkonsiz edi. Xitoy tomon yo‘l olgan qo‘shin uchun bu dastlabki yirik tabiiy to‘siq hisoblangan.
Bunday qahraton qishning o‘z asoratlarini qoldirmasligiqiyin edi. Qattiq sovuq inson vujudini ayovsiz yemira boshladi. Manbalarda yozilishicha, ko‘plab askarlarni sovuq urgan. Ularning quloq va burunlari muzlab qolgan. Qo‘l va oyoqlarini sovuq urgan jangchilar soni tobora ortib bordi. Hatto chiniqqan, ko‘plab janglarda toblangan askarlar ham tabiat hukmi oldida ojiz qoldi. Bir qancha harbiy boshliqlar va oddiy askarlar muzlab halok bo‘ldi. Bunday yo‘qotishlar qo‘shinning umumiy harakatchanligiga jiddiy xavf solar edi. Ammo Sohibqiron o‘z niyatidan qaytmadi. Qo‘shin belgilangan manzil sari oldinga intilishda davom etdi.
Bunday murakkab tabiiy sharoitlar Amir Temur uchun birinchi marta emas edi. Masalan, ushbu voqeadan qariyb o‘ttiz yil oldin ham shunga o‘xshash qaltis vaziyat kuzatilgan. Tarixchi Nizomiddin Shomiy bu haqda o‘zining “Zafarnoma”sida yozib qoldirgan. Uning qaydlariga ko‘ra, bu voqea tarixda Quyon yiliga to‘g‘ri kelgan. Hijriy yetti yuz yetmish yettinchi yilning sha’bon oyi avvali edi. Milodiy hisobda bu bir ming uch yuz yetmish beshinchi yilning yigirma oltinchi dekabrini anglatadi. Shu kuni Amir Temur Mo‘g‘ul tomon yo‘lga chiqishga qat’iy qaror qildi. Qishki yurishning mashaqqatlari oldindan ma’lum bo‘lsa-da, ulkan qo‘shin zudlik bilan harakatni boshladi.
Yo‘lga chiqqan harbiy qismlar ko‘p o‘tmay Qatavon mavzeiga yetib bordi. Aynan shu manzilda tabiat o‘z kuchini to‘laqonli namoyish etdi. O‘sha kunlari tinimsiz qoru yomg‘ir yog‘ib, osmonni qora bulutlar qopladi. Sovuqning shiddati shu qadar zo‘r ediki, inson vujudi tosh qotardi. Nizomiddin Shomiy ta’rificha, hatto tomirlardagi qon ham muzlab qolardi. Keskin iqlim sharoitida ochiq maydonda jon saqlash juda qiyin kechdi. Natijada ko‘plab odamlar bu sovuqqa dosh berolmay nobud bo‘ldi. Otlar va xachirlar ham birin-ketin halok bo‘la boshladi. O‘rta asrlar qo‘shini uchun ot-ulov eng muhim tayanch hisoblangan. Muzlagan dasht o‘rtasidagi bu yo‘qotishlar vaziyatni yanada og‘irlashtirdi.
Vaziyat nihoyatda xatarli nuqtaga yetib keldi. Oldinga yurish butun qo‘shinning halokatiga sabab bo‘lishi mumkin edi. Ahvol shu darajaga yetgach, Amir Sohibqiron vaziyatni teran mushohada qildi. U oldinga harakatni to‘xtatib, ortga qaytishga qat’iy buyruq berdi. Qo‘shin zudlik bilan Samarqandga qaytdi va talofotdan jon saqlab qoldi. Amir Temur poytaxtda ikki oy davomida to‘xtab turdi. Bu qadam aslo chekinish emas, balki harbiy jihatdan chuqur asoslangan puxta tadbir edi. Bu vaqt ichida askarlar o‘z kuchlarini to‘liq qayta tiklab oldi. Jangovar holatni saqlab qolish uchun vaqtida qilingan to‘g‘ri harakat edi.
Tarixiy manbalar askarlarning tabiat bilan qanday kurashganini yaqqol ochib beradi. Olis o‘tmishda ajdodlarimiz nafaqat kuchli dushmanni, balki shafqatsiz iqlimni ham yengib o‘tgan. Ularning matonati va chidamliligi davlatchilik tariximizning muhim bir qismidir. Harbiy tadbirlarni tuzishda tabiat omili qanchalik to‘g‘ri hisobga olingani diqqatga sazovor. Muzlagan daryolar va qahraton dashtlar ularning irodasini og‘ir sinovdan o‘tkazgan. Bugungi kunda bu ma’lumotlarni o‘rganish milliy o‘tmishimiz manzaralarini yanada oydinlashtiradi. Ajdodlarimizning murakkab sharoitlardagi harakatlari biz uchun jiddiy tarix sabog‘idir. Zero, o‘tmishni xolis o‘rganish va undan to‘g‘ri xulosa chiqarish har bir avlodning burchi hisoblanadi.
Alisher Egamberdiyev, O‘zA
