Ўзбекистон олтин захиралари улуши бўйича дунёда биринчи ўринда
Олтин нархининг ўсиши Ўзбекистон халқаро захираларини сезиларли даражада оширмоқда. Бироқ, қимматбаҳо металл нархининг кескин пасайиши мамлакат захиралари ва экспорт тушумларига салбий таъсир кўрсатиши мумкин. «Fitch Ratings» агентлиги Ўзбекистонни олтин нархи ўзгаришига энг юқори даражада таъсирчан давлатлардан бири сифатида баҳолади.
«Fitch Ratings» маълумотларига кўра, 2026 йил 1 август ҳолатига Ўзбекистоннинг халқаро захиралари 64,35 миллиард долларни ташкил этган. Унинг 56,12 миллиард доллари, яъни 87,2 фоизи монетар олтин ҳиссасига тўғри келган. Бу кўрсаткич Ўзбекистонни халқаро захиралар таркибида олтиннинг улуши бўйича дунёда биринчи ўринга олиб чиқмоқда.
Олтин нархининг жаҳон бозоридаги ўсиши мамлакат халқаро захираларининг қийматига бевосита таъсир кўрсатмоқда. Жумладан, июль ойида Ўзбекистоннинг халқаро захиралари 589,8 миллион долларга кўпайган. Бу ўсишнинг қарийб 490 миллион доллари жаҳон бозорида олтин нархининг ошиши ҳисобига тўғри келган. Ҳисоб-китобларга кўра, бир ойлик захиралар ўсишининг қарийб 83 фоизи олтин қийматининг кўтарилиши билан боғлиқ. Хусусан, июль ойида олтиннинг жаҳон бозоридаги нархи 1 унция учун 4 016,7 доллардан 4 052,2 долларгача ошган. Бу ҳолат мамлакат учун муҳим молиявий устунликни таъминламоқда. Чунки олтин нархи юқори бўлган даврда мавжуд захираларнинг доллардаги қиймати ҳам автоматик равишда ортади.
Ўзбекистон иқтисодиётида олтиннинг аҳамияти фақат халқаро захиралар билан чекланмайди. Қимматбаҳо металл мамлакат экспорт тушумларининг ҳам муҳим манбаларидан бири ҳисобланади. «Fitch» ҳисоб-китобларига кўра, 2025 йилда олтин Ўзбекистон товар экспортининг 41 фоизини таъминлаган. Демак, жаҳон бозорида олтин нархининг юқори бўлиши мамлакат экспорт даромадлари ва ташқи савдо баланси учун ҳам ижобий аҳамият касб этади. Олтин экспортидан тушумларнинг кўпайиши 2023–2025 йилларда Ўзбекистоннинг жорий ҳисоб тақчиллигини қисқартиришга ҳам ёрдам берган. Бу эса мамлакатнинг ташқи мажбуриятларини бажариш ва импорт тўловларини молиялаштириш имкониятларини мустаҳкамлаган.
Олтиннинг халқаро захиралар ва экспортдаги улуши юқори бўлиши мамлакат учун муайян концентрация хавфини ҳам юзага келтиради. Агар жаҳон бозорида олтин нархи кескин пасайса, бир вақтнинг ўзида икки йўналишда салбий таъсир пайдо бўлиши мумкин: биринчидан, халқаро захираларнинг доллардаги қиймати камаяди; иккинчидан, олтин экспортидан тушадиган валюта тушумлари қисқаради. Шу нуқтаи назардан, олтин нархининг ўсиши Ўзбекистон учун катта молиявий имконият яратаётган бўлса, унинг кескин тушиши аксинча ташқи молиявий барқарорликка босим ўтказиши мумкин.
«Fitch» баҳосига кўра, олтин нархининг пасайиши Ўзбекистон ва Қирғизистон учун минтақа давлатларига нисбатан юқорироқ хавф туғдириши мумкин. Бироқ, агентлик бундай ҳолатнинг ўзи мамлакатнинг суверен кредит рейтингини пасайтириш учун етарли омил эмаслигини таъкидлаган. Экспертларнинг қайд этишича, олтиннинг юқори улуши ҳозирги шароитда мамлакат учун кучли ҳимоя воситаси бўлиб хизмат қилмоқда. Жаҳон бозорида олтинга талаб юқори ва унинг нархи ўсиб бораётган шароитда Ўзбекистон халқаро захираларининг қиймати ҳам ошмоқда.
Бироқ, узоқ муддатли истиқболда захиралар таркибини диверсификация қилиш муҳим аҳамият касб этади. Чунки ташқи захираларнинг бир турдаги активга юқори даражада боғланиши бозордаги нарх ўзгаришларига нисбатан сезувчанликни оширади. Шу боис Ўзбекистон учун олтин захираларининг юқори даражада сақланиши бир томондан молиявий барқарорлик кафолати бўлса, иккинчи томондан жаҳон олтин бозоридаги ўзгаришларга нисбатан қўшимча таваккалчилик манбаидир.
Умуман, «Fitch» келтирган рақамлар Ўзбекистон иқтисодиётида олтиннинг нақадар муҳим ўрин эгаллаганини кўрсатади. 64,35 миллиард долларлик халқаро захираларнинг 87,2 фоизи монетар олтиндан иборат экани мамлакатнинг ташқи молиявий барқарорлигида қимматбаҳо металл ҳал қилувчи аҳамиятга эга эканини англатади.
Ш.Маматуропова, ЎзА
