Навоий муҳрига битилган ҳикмат: “Дунёда фақир ва ғариб Алишердек ҳаёт кечир”
Улуғ мутафаккир Алишер Навоийнинг давлат арбоби сифатидаги қудрати унинг мўъжаз муҳрида ҳам намоён бўлади. Таниқли навоийшунос олима Суйима Ғаниева “Наводир ун-ниҳоя” асарининг сўзбошисида бу ҳақда ниҳоятда нодир тарихий далилни келтиради. Олиманинг изланишлари натижасида шоирнинг шахсий муҳрига “Кун, оша фи-д дунё к-ал ғариб-ал-фақир Алишер” деган сўзлар ўйилгани аниқланган.
Бу битикнинг маъноси “Дунёда фақир ва ғариб Алишердек ҳаёт кечир” деган теран мазмунни англатади. Бутун бошли Хуросон мулкининг қудратли шахси, беҳисоб бойлик эгаси бўлган зотнинг ўз муҳрига бундай сўзларни битиши кишини чуқур мушоҳадага чорлайди.
Ўтмишда муҳр давлат бошқарувининг энг муҳим белгиларидан бири саналган. Ҳукмдорлар, нуфузли амалдорлар ва бошқа тоифа вакиллари ўз муҳрларига эга бўлганлар. Муҳр ўзидаги қабариқ ёки ботиқ белгиларини қоғозга туширувчи махсус восита бўлибгина қолмай, балки ҳукмдорнинг иродасини ифодаловчи ўзига хос қурол ҳам эди. Қадимги аждодларимиз муҳрни сопол, мис, пўлат, кумуш ва ҳатто соф олтиндан юксак маҳорат билан ясашган. Уларнинг шакли асосан тўртбурчак, доира ёки бодом кўринишида бўлган. Давлатда ҳар қандай расмий фармони олийлар, ёрлиқ ва муҳим ҳужжатлар айнан мана шу белги – муҳр босилгачгина қонуний кучга кирган. Султоннинг иродаси муҳр билан тасдиқланар ва бутун салтанат бўйлаб ижрога йўналтирилар эди.
Темурийлар саройида “муҳрдор” лавозими ғоят юксак ва масъулиятли вазифа ҳисобланган. Ҳукмдор муҳрини сақлаш ва уни муҳим давлат қоғозларига босиш фақат энг ишончли кишиларга, садоқатли аъёнларга топширилган. Алишер Навоий ҳам Султон Ҳусайн Бойқаро саройидаги фаолиятини айнан мана шу лавозимдан бошлаган. Бироқ шоир бу вазифада узоқ вақт қолмаган. Бир минг тўрт юз етмиш иккинчи йилда унга бек (амир) рутбаси берилади. Шу муносабат билан у муҳрдорлик вазифасини ўз ихтиёри билан топширади ва ўрнига Шайх Аҳмад Суҳайлийни тавсия қилади. Кейинчалик бу масъулиятли ишни Навоийнинг акаси Шайх Баҳлулбек ва укаси Дарвиш Али ҳам муносиб бажарган. Бу эса Навоийлар хонадонининг саройдаги нуфузи ва ҳукмдорнинг уларга бўлган ишончи нақадар баланд бўлганини кўрсатади.
Навоийнинг муҳрдор сифатидаги фаолияти қисқа бўлса-да, унинг узоқни кўра оладиган оқил сиёсатчи ва моҳир дипломат эканлигини исботлади. Ҳусайн Бойқаро уни бу мансабга тайинлаганида, Навоий эгаллаб турган ўрнига кўра, ҳужжатнинг энг юқори қисмига ўз муҳрини босишга тўла ҳақли эди. Саройдаги бошқа амирлар ва амалдорлар доимо бир-биридан юқорироққа номларини тиркаш учун ўзаро рақобат қилганлар. Лекин Навоий уларга қарши ўлароқ, ўз муҳрини ҳужжатнинг энг қуйи қисмига босган. Бундай ҳолатда ҳеч бир амалдор ундан пастга ўз белгисини тушира олмасди. Бу қадам билан у сарой аъёнларининг кибрини синдириб, барчани ўзининг камтарлиги билан лол қолдирган. Унинг ўзи бу ҳолатни қитъаларидан бирида шундай изоҳлайди. “Бу эди элдин қуйи муҳр урмоғим... Ким ғурури нафси саркаш манъиға, Барчадин бўлғай қуйи ўлтурмоғим”. Ушбу сатрлар орқали у нафсни енгиш мақсадида муҳрни пастга урганини очиқ баён этади.
Улуғ бобомиз ўз асарларида ҳам муҳр тимсолидан усталик билан фойдаланган. “Садди Искандарий” достонида киши ўз қалбига нимани ўйса, қоғозда шу нақш ошкор бўлиши таъкидланади. Бу орқали инсон ботиний дунёсининг ташқи амалларда акс этишига теран фалсафий тус берилади. “Ҳайрат ул-аброр”да эса адолат тимсоли сифатида “Рости-ю русти”, яъни тўғрилик ва ҳаққоният нақш қилинган муҳр тилга олинади. “Муншаот” асарининг эллик еттинчи мактубида шаҳзода Бадиуззамон мирзога қатъий талаб қўйилади. Унда мусулмонларнинг ҳужжатларига ортиқча тамагирликсиз, бир чорсу муҳри билан зудликда ҳукм босиб, уларнинг мушкулини осон қилиш буюрилган. Шунингдек, йигирма бешинчи мактубда маҳкамлаш муҳри, яъни “муҳри ихфо” ҳақида сўз боради. Навоий уни кўчма маънода қўллаб, давлат хизматчиси ўз тилига маҳкам бўлиши, сир сақлашни билиши шартлигини уқтиради. Буларнинг барчаси темурийлар даврида давлатчилик асослари ва сарой маданияти нақадар пухта ишлаганини кўрсатади.
Давлатчилигимиз тарихидаги бундай ёрқин саҳифалар аждодларимизнинг нафақат сиёсий, балки юксак ахлоқий қарашларини ҳам намоён этади. Алишер Навоийнинг муҳрга битилган хокисор сўзлари ва саройдаги мағрур амалдорларга берган амалий дарси бугунги кун учун ҳам ибрат мактаби вазифасини ўтайди. Кичик бир металл бўлагига ўйилган бундай битиклар аслида бутун бир миллатнинг адолат, поклик ва комилликка бўлган азалий интилишини ўзида мужассам этган.
Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА
