Milliy binokorlik: Qadimiy xonadonlarning noyob yechimlari
Insoniyat tarixining ilk davrlaridayoq ajdodlarimiz quruvchilik sirlarini teran anglagan. Buyuk Ipak yo‘li chorrahasida joylashgan qadimiy kentlarimizda muhtasham me’morchilik maktablari yaratilgan. Ota-bobolarimiz shunchaki boshpana qurish bilan cheklanmagan, balki tabiat qonuniyatlarini tosh va loyga muhrlagan. Ming yillar avval ular iqlim sharoitiga mos, zilzilaga bardoshli inshootlar tiklashgan. Bu qadimiy obidalar zamirida o‘zbek xalqining boy tarixiy o‘tmishi yotibdi. Qadimgi Turon zaminida shaharsozlik madaniyati erta rivoj topib, o‘troq hayot tarzining go‘zal namunalarini vujudga keltirgan. Jamiyatning takomillashuvi mehnat taqsimotini yuzaga chiqarib, mohir ustalar toifasini shakllantirgan. Natijada ganchkorlik, naqqoshlik va yog‘och o‘ymakorligi kabi yo‘nalishlar mustaqil san’at darajasiga ko‘tarilgan.
Ushbu qadimiy me’morchilik an’analari asrlar sinovidan chidam bilan o‘tib, sayqal topgan. O‘n to‘qqizinchi asr oxiri va yigirmanchi asr boshlariga oid turar joylarda moziyning jonli nafasi yaqqol seziladi. Buxoroning tarixiy uylari bu fikrning yorqin va mukammal dalilidir. Ko‘hna Buxoro xonadonlari ichkari, tashqari va xo‘jalik hovlilariga qat’iy va mantiqiy ajratilgan. Bu shunchaki me’moriy tadbir emas, balki millatning ming yillik ijtimoiy turmush tarzining aksidir. Yozgi xonalar oldida qad rostlagan baland ayvonlar me’moriy salobat va ulug‘vorlik kasb etgan. Xona to‘ridagi mehmon o‘tiradigan shohnishin tarixiy badavlatlik va mehmondo‘stlik ramzi sanalgan. Boy xonadonlarda poldan shiftgacha tutashgan tokchalar qadimiy ravoq shaklida tiklangan. Devorlardagi kosasimon sharafalar va zanjiralar qadimgi naqqoshlarning benazir mahoratini asl holida saqlab qolgan.
Amir Temur saltanatining yuragi bo‘lgan Samarqand zaminida binokorlik tarixi yanada yuksalgan. Samarqandning ko‘hna uylarida ikkinchi qavatdagi ayvonlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘chaga qaratib qurilgan. Bu holat qadimiy poytaxt aholisining tarixiy xotirjamligi va ochiqko‘ngilligidan yorqin darak beradi. Xonalar ayvon bilan «G» shaklida birlashib, nodir va mukammal mujassamot yaratgan. Tashqi hovlidagi mehmonxonalar o‘ta serhasham tarixiy bezaklari bilan boshqa xonalardan ajralib turgan. Xona to‘ridagi devor uch bo‘linmaga ajratilib, o‘rtada tokchaband tiklanishi ming yillik odatdir. Uning yonlaridagi taxmonlar va serhasham o‘ymakor bag‘dodi eshiklar tarixiy hunarmandchilikning cho‘qqisi hisoblanadi. Xona shifti qadimiy kabza usulida yopilib, rang-barang o‘simliksimon naqshlar bilan boyitilgan.
Qadimiy Xorazm vohasida esa binokorlik tarixi mutlaqo boshqa yo‘nalishdan, issiq iqlimga moslashib rivojlangan. Xiva uylaridagi hovlilar mo‘jaz bo‘lib, jazirama quyosh tig‘idan asrashga mo‘ljallangan. Hovlining o‘rta qismida ulug‘ va ters ayvonlar ming yillik viqor bilan qad rostlagan. Ulug‘ ayvonning o‘ymakor yog‘och ustunlari tarixiy marmar kursilar ustiga mustahkam o‘rnatilgan. Farg‘ona vodiysining qadimiy uylari esa qat’iy mutanosibligi bilan ajralib turadi. Bu yerda ikki xona o‘rtasida dahliz joylashib, hovli tomondan uzun ayvon bilan birlashtirilgan. Dahlizdagi serhasham bezakli mo‘rilar Qo‘qon xonligi davri ustalarining merosidir. Toshkentning tarixiy mahallalarida ikki qavatli tashqi hovlilar va yozgi shiyponlar keng tarqalgan. Toshkentlik me’morlar qadimiy qashqarcha ayvon usulidan juda mohirona foydalangan.
Tarixiy turar joylarimizning devorlari asosan guvala, paxsa va yog‘ochli sinchdan tiklangan. Ajdodlarimiz zilzilabardosh va mustahkam binolar qurishning noyob muhandislik sirlarini kashf qilganlar. Shaharsozlik tarixida yakka va qo‘shsinchli devorlar loyihasi juda keng va unumli qo‘llanilgan. Qo‘shsinchli devorlar o‘ta mustahkam bo‘lib, tarixiy obidalarni asrlar davomida qulashdan asragan. Uning mag‘zida xo‘jalik buyumlari va ko‘rpa-to‘shak saqlanadigan maxsus taxmonlar yaratilgan. Samarqandda ikki, Buxoroda bir, Toshkent va Farg‘onada to‘rtta devor qo‘shsinchli qilib qurilgan. Tokchalarning oppoq ganch hoshiyasi xonaga go‘zallik, soflik va tarixiy ulug‘vorlik bag‘ishlagan. Naqshlar zamiridagi qizil, ko‘k va sariq ranglar ajdodlarimizning boy ruhiyatini o‘zida aks ettirgan.
O‘zbekistonning tog‘li hududlarida ham qadimiy va o‘ziga xos binokorlik maktablari shakllangan. Tog‘ yonbag‘irlaridagi qishloqlar uzoqdan xuddi ko‘p qavatli qadimiy qal’alarga o‘xshab ketadi. Nurotaning tog‘li qishloqlarida uylar pillapoya tuzilishida, toshdan ustma-ust qurilgan. Birinchi qavatning tomi ikkinchi qavat uchun tarixiy hovli vazifasini bajarishi tabiat bilan uyg‘unlikdir. Qashqadaryo va Surxondaryo binokorlari esa qattiq sovuq iqlimga qarshi noyob tarixiy yechim topganlar. Kirish eshigi yonidagi devor oldiga yana bir mustahkam devor qurilib, orasiga isitish o‘chog‘i joylashtirilgan. Toshkent va Farg‘ona tog‘larida tomonlari teng bo‘lgan ulkan tosh devorli xonalar ko‘p uchraydi. Bu tarixiy yechimlar tog‘liklarning asrlar davomida tabiat sinovlaridan o‘tgan aql-zakovatidan dalolat beradi.
Bir so‘z bilan aytganda, ajdodlarimiz tosh va tuproqqa til kiritib, uzoq yillar yashaydigan betakror binolar yaratgan. Bu qadimiy xonadonlar faqatgina boshpana emas, balki inson va tabiat o‘rtasidagi uyg‘unlikning yorqin timsolidir. Ulardagi har bir o‘ymakor naqsh va har bir yog‘och sinch o‘tmishdan so‘zlaydi. Shu bois ham, ajdodlarimizning binokorlik salohiyati va aql-zakovati dunyoni lol qoldirishga qodir.
Alisher Egamberdiyev tayyorladi.
O‘zA
