Фақат уруш эмас: Исроил – Эрон низоси ортидаги стратегик кураш

2025 йилда бошланган тўғридан-тўғри тўқнашувлар ва жорий йилдаги ҳарбий эскалациялардан кейин Исроил-Эрон қарама-қаршилиги Яқин Шарқ сиёсатининг марказий мавзусига айланди. Агар аввалги йилларда икки давлат ўртасидаги рақобат асосан воситачи кучлар, разведка операциялари ва маҳаллий можаролар орқали намоён бўлган бўлса, кейинги даврда бу зиддият мутлақо бошқа кўлам касб этди.

Экспертлар фикрича, бугунги вазиятни тушуниш учун қарама-қаршиликнинг ўзига эмас, унинг ортида турган стратегик манфаатларга назар ташлаш муҳим. Чунки гап фақат икки ўлка ўртасидаги рақобат ҳақида эмас, бу Яқин Шарқдаги кучлар мувозанати, хавфсизлик архитектураси ва келажакдаги минтақавий тартиб қандай шаклланиши ҳақидаги баҳсдир.

Исроил нуқтаи назаридан қаралганда, асосий масала миллий хавфсизлик ва эҳтимолий таҳдидларни чеклаш билан боғлиқ. Тель-Авив узоқ йиллардан буён Эроннинг ракета дастурлари, ҳарбий имкониятлари ва минтақадаги таъсир доирасини ўз хавфсизлиги учун муҳим омил сифатида баҳолаб келади. Эрон эса ўз навбатида, ташқи босим ва санкциялар шароитида миллий хавфсизликни таъминлаш ҳамда минтақадаги стратегик таъсирини сақлаб қолишни устувор вазифа сифатида кўради.

Айнан шу қарама-қарши ёндашувлар сўнгги йилларда дипломатик мулоқот учун майдонни тобора қисқартириб борди. Натижада ўтган йилдаги кескинлашув ва 2026 йилдаги кенг кўламли ҳарбий ҳаракатлар икки томон муносабатларида янги даврни бошлаб берди. Айрим таҳлилчилар бу жараённи Яқин Шарқдаги энг муҳим геосиёсий бурилишлардан бири сифатида баҳоламоқда.

Бироқ воқеаларнинг энг муҳим жиҳати шундаки, мазкур қарама-қаршилик фақат икки мамлакат ҳудуди билан чекланиб қолмади. Унинг иқтисодий ва сиёсий оқибатлари бутун минтақага тарқалди. Форс кўрфазидаги хавфсизлик муҳити ўзгарди, энергетика бозорларида ноаниқлик кучайди, денгиз логистикаси билан боғлиқ хавотирлар ортиб борди. Айниқса, Ҳурмуз бўғози атрофидаги вазият жаҳон иқтисодиёти учун алоҳида аҳамият касб этди. Чунки глобал нефть ташиш тизимининг муҳим қисми айнан шу йўлак орқали амалга оширилади.

Шу билан бирга, зиддиятнинг иқтисодий ўлчами ҳам тобора яққоллашмоқда. Ҳар бир янги эскалация халқаро бозорларда энергия нархларига таъсир кўрсатмоқда. Инвесторлар эса ҳарбий ҳаракатларнинг эмас, балки уларнинг иқтисодий оқибатларини диққат билан кузатмоқда. Сўнгги ҳафталарда нефть бозоридаги ўзгаришлар айнан шу омил билан изоҳланмоқда.

Эътиборли жиҳатлардан яна бири – дипломатиянинг бутунлай йўқолмаганидир. Гарчи ҳарбий ҳаракатлар ва кескин баёнотлар ахборот майдонида устунлик қилаётган бўлса-да, бир вақтнинг ўзида музокараларга доир турли ташаббуслар ҳам сақланиб қолмоқда. Сўнгги кунларда АҚШ воситачилигида амалга оширилган айрим келишувлар ва ўт очишни тўхтатиш бўйича саъй-ҳаракатлар минтақада дипломатик каналлар ҳали ёпилмаганини кўрсатди.

Шу нуқтаи назардан қараганда, Исроил-Эрон қарама-қаршилиги ҳозирча ҳал қилувчи нуқтага етгани йўқ. Аксинча, можаро ҳарбий босим ва дипломатик ҳаракатлар бир вақтнинг ўзида давом этаётган мураккаб босқичга кирмоқда. Бир томондан куч намойиши сақланмоқда, иккинчи томондан эса эҳтимолий келишув вариантлари муҳокама қилинмоқда.

Бугунги асосий савол шуки, Яқин Шарқ янги хавфсизлик тизимига ўта оладими ёки минтақа яна узоқ муддатли беқарорлик даврига қайтадими? Ҳозирча бу саволга аниқ жавоб йўқ, аммо бир нарса аён: Исроил–Эрон низоси энди икки давлат ўртасидаги муаммо эмас, балки бутун Яқин Шарқ келажагини белгилаши мумкин бўлган стратегик жараёнга айланди.

Исроил-Эрон уруши ҳақида гап кетганда асосий эътибор одатда ракета ҳужумлари, ҳарбий операциялар ёки сиёсий баёнотларга қаратилади. Бироқ ҳар қандай йирик геосиёсий инқирозда энг муҳим савол бошқача бўлади: бу жараён натижасида минтақа қандай ўзгармоқда?

Бугун айнан шу савол Яқин Шарқ келажагини белгилаб бериши мумкин. Чунки сўнгги воқеалар нафақат икки давлат муносабатларига, балки бутун минтақада шаклланган кучлар мувозанатига ҳам таъсир кўрсатмоқда.

Энг аввало, араб давлатларининг позициясида муҳим ўзгаришлар кузатилмоқда. Агар аввал уларнинг асосий мақсади қарама-қаршиликдан четда қолиш бўлган бўлса, ҳозирги босқичда минтақа давлатлари ҳар қандай эскалациянинг иқтисодий ва хавфсизлик оқибатларини бевосита ҳис қилмоқда. Форс кўрфази мамлакатлари учун бу можаро ташқи кузатув объекти эмас, балки энергетика инфратузилмаси, инвестиция муҳити ва иқтисодий диверсификация дастурларига таъсир қилувчи омилга айланди.

Айниқса, нефть ва газ бозорларидаги ноаниқлик бу давлатларни дипломатик фаолликка ундамоқда. Сўнгги ойларда Кўрфаз мамлакатлари томонидан кескин баёнотлардан кўра деэскалация чақириқларининг кўпроқ янграётгани ҳам шундан далолат беради. Улар учун асосий мақсад – томонлардан бирининг ғалабаси эмас, балки минтақанинг узоқ муддатли барқарорлигини сақлаб қолиш ҳисобланади.

Шу билан бирга, АҚШнинг роли ҳам янги босқичга ўтмоқда. Вашингтон бир вақтнинг ўзида ҳам хавфсизлик соҳасидаги иштирокини сақлаб қолишга, ҳам дипломатик жараёнларга туртки беришга ҳаракат қилмоқда. Сўнгги ҳафталарда Ливан йўналишида амалга оширилган келишувлар ва Эрон билан мулоқот каналларини сақлаб қолишга қаратилган ҳаракатлар бу ёндашувнинг амалий кўриниши сифатида баҳоланмоқда.

Бироқ муаммонинг мураккаблиги шундаки, ҳарбий босим ва дипломатик мулоқот бир вақтнинг ўзида кечмоқда. Бир тарафдан музокаралар ҳақида хабарлар тарқалмоқда, иккинчи тарафдан эса ўзаро ишонч етишмаслиги сабабли жараён бир неча бор тўхтаб қолмоқда. Эрон томони ҳам, Ғарб давлатлари ҳам бир-бирини дипломатик жараёнларни секинлаштиришда айблаб келмоқда.

Бу вазиятдан яна бир муҳим хулоса келиб чиқади. Бугунги зиддиятнинг ҳақиқий ғолиби ҳақида гапириш жуда қийин. Чунки ҳар қандай ҳарбий муваффақият иқтисодий йўқотишлар, инвестицион хавфлар ва минтақавий беқарорлик билан бирга келмоқда. Нефть нархларидаги кескин тебранишлар, денгиз йўллари хавфсизлиги билан боғлиқ хавотирлар ва сармоядорларнинг эҳтиёткорлиги бунинг яққол исботидир.

Аслида, бугун Яқин Шарқдаги асосий рақобат ҳудудлар учун эмас, келажакдаги хавфсизлик архитектураси учун кечмоқда. Минтақада қандай қоидалар амал қилади? Давлатлар ўртасидаги муносабатлар қандай тартибга солинади? Қайси куч марказлари ҳал қилувчи таъсирга эга бўлади? Ана шу саволлар кейинги ўн йилликнинг сиёсий манзарасини белгилаши мумкин.

Шу нуқтаи назардан қараганда, Исроил-Эрон низоси ҳали якунланган воқеа эмас. У Яқин Шарқнинг янги геосиёсий шаклланиш жараёнининг бир қисмига айланиб бормоқда. Бугун қабул қилинаётган қарорлар нафақат икки мамлакат муносабатларига, балки бутун минтақадаги иқтисодий алоқалар, хавфсизлик механизмлари ва ташқи кучлар таъсирига ҳам таъсир кўрсатади.

Ҳозирча эса бир ҳақиқат тобора равшанлашмоқда: Яқин Шарқдаги келажакни энди фақат ҳарбий куч эмас, балки дипломатик мувозанат, иқтисодий барқарорлик ва минтақавий мулоқотнинг самарадорлиги белгилайди. Ана шу омиллар устун келса, бугунги инқироз янги тартиб учун пойдеворга айланиши мумкин. Агар аксинча бўлса, минтақа яна узоқ давом этувчи беқарорлик даврига кириб қолиши эҳтимолдан холи эмас.

Мусулмон Зиё, ЎзА