Факт ва рақам: Дунёда энг кўп олтин захираси қайси давлатларда?

Глобал иқтисодиёт ва геосиёсий жараёнларни тушунишда стратегик ресурслар муҳим аҳамият касб этади, чунки улар давлатларнинг молиявий барқарорлиги ва халқаро таъсирини белгилайди. “Факт ва рақам” рукнида халқаро иқтисодий тенденциялар ишончли манбалар — хусусан World Gold Council, IMF, Bloomberg, Trading Economics ва миллий марказий банклар маълумотлари асосида таҳлил қилинади. Бу ерда ҳар бир рақам ортидаги геосиёсий мазмун, яъни давлатлар нега олтин захираларини ошираётгани ва бунинг глобал иқтисодиётга таъсири очиб берилади. Шу тариқа ўқувчи нафақат статистик маълумотни, балки унинг халқаро молиявий тизимдаги аҳамиятини ҳам англайди.

Глобал олтин захиралари ва етакчи давлатлар

Олтин асрлар давомида бойлик ва молиявий барқарорлик рамзи ҳисобланиб келган бўлса, бугунги кунда ҳам у давлатлар учун стратегик актив сифатида муҳим аҳамиятга эга бўлиб қолмоқда. Замонавий иқтисодиёт рақамли ва молиявий тизимларга таянганига қарамасдан, марказий банклар ҳануз олтинни энг ишончли захира воситаларидан бири сифатида сақлаб келмоқда. Мутахассислар таъкидлашича, геосиёсий кескинлик ва глобал инфляция кучайган даврларда давлатлар олтин захираларини оширишга интилади. Шу сабабли сўнгги йилларда дунё бўйлаб марказий банклар томонидан олтин харид қилиш ҳажми рекорд даражага етди. Бу ҳолат олтин ҳали ҳам халқаро молиявий тизимнинг “хавфсиз паноҳи” бўлиб қолаётганини кўрсатади.

Сўнгги 2025 йил маълумотларига кўра, дунёдаги энг катта расмий олтин захирасига эга давлат — АҚШ ҳисобланади. Мамлакат захираси тахминан 8 133 тонна олтинни ташкил этади ва бу дунёдаги энг юқори кўрсаткичдир. Қизиқ жиҳати шундаки, АҚШ ушбу етакчиликни ўнлаб йиллар давомида сақлаб келмоқда ва бу долларнинг глобал захира валютаси сифатидаги мавқеини мустаҳкамлашда муҳим омиллардан бири ҳисобланади. Мутахассислар фикрича, мамлакат молиявий қудрати фақат доллар эмас, балки улкан олтин захиралари билан ҳам боғлиқ. Демак, олтин ҳали ҳам глобал молиявий ишончнинг муҳим элементи бўлиб қолмоқда.

Иккинчи ўринда Германия жойлашган бўлиб, мамлакат расмий олтин захиралари тахминан 3 350 тоннадан ортиқ деб баҳоланади. Германия Европадаги энг йирик иқтисодиёт сифатида олтинни молиявий хавфсизликнинг асосий кафолатларидан бири деб ҳисоблайди. Италия ва Франция ҳам 2,4 минг тоннадан ортиқ олтин захиралари билан кейинги ўринларни эгаллаб турибди. Бу ҳолат Европа давлатлари ҳануз олтинни стратегик молиявий актив сифатида сақлаётганини кўрсатади. Шу билан бирга, Европа марказий банклари сўнгги йилларда захира сиёсатини қайта кўриб чиқмоқда.

Россия ва Хитой эса сўнгги ўн йилда олтин захираларини энг тез оширган давлатлар қаторига киради. Россиянинг расмий олтин захиралари тахминан 2 330 тонна, Хитойники эса 2 260 тоннадан ортиқ деб баҳоланмоқда. Мутахассислар бу жараённи АҚШ долларига қарамликни камайтириш ва молиявий мустақилликни кучайтириш сиёсати билан изоҳлайди. Айниқса, Россияга қарши санкциялар ва глобал геосиёсий кескинликлар Москва ҳамда Пекинни олтин улушини оширишга ундаган муҳим омиллардан бири бўлди. Шу нуқтаи назардан, олтин захиралари энди нафақат иқтисодий, балки геосиёсий инструмент сифатида ҳам қаралмоқда.

Кейинги ўринларда Швейцария, Ҳиндистон, Япония ва Туркия каби давлатлар жойлашган бўлиб, улар ҳам сўнгги йилларда олтин захираларини фаол оширмоқда. Айниқса, Туркия марказий банки 2022-2025 йилларда дунёдаги энг фаол олтин харидорларидан бирига айланди. Мутахассислар таъкидлашича, кўплаб давлатлар глобал иқтисодий ноаниқликлар шароитида олтинни хавфсиз актив сифатида кўрмоқда. Бу эса халқаро молиявий тизимда олтиннинг аҳамияти пасаймаганини, аксинча айрим ҳолатларда янада кучайганини англатади.

Ушбу рақамлардан кўриниб турибдики, дунёдаги энг катта олтин захиралари асосан иқтисодий ва геосиёсий жиҳатдан таъсирчан давлатлар қўлида жамланган. Олтин захиралари давлатларнинг молиявий барқарорлиги, миллий валютаси ва ташқи иқтисодий хавфларга қарши имкониятларини мустаҳкамлашда муҳим роль ўйнайди. Шу сабабли XXI асрда ҳам олтин халқаро иқтисодиёт ва геосиёсатнинг энг муҳим стратегик ресурсларидан бири бўлиб қолмоқда.

Нега давлатлар олтин йиғмоқда?

Сўнгги йилларда марказий банклар томонидан олтин сотиб олиш ҳажми кескин ошди ва халқаро таҳлилчилар бу жараённи янги молиявий тенденция сифатида баҳоламоқда. World Gold Council маълумотларига кўра, 2022-2024 йилларда марказий банклар ҳар йили минг тоннадан ортиқ олтин харид қилган бўлиб, бу сўнгги ўн йилликдаги энг юқори кўрсаткичлардан бири ҳисобланади. Мутахассислар фикрича, давлатлар бу орқали глобал иқтисодий ноаниқлик, инфляция ва геосиёсий хавфларга қарши ҳимоя яратишга ҳаракат қилмоқда. Шу билан бирга, айрим мамлакатлар долларга боғлиқликни қисқартириш мақсадида ҳам олтин улушини оширмоқда. Демак, марказий банклар учун олтин фақат резерв эмас, балки стратегик хавфсизлик воситасига айланиб бормоқда.

Айниқса, Россия ва Хитойнинг захира сиёсатлари халқаро молия бозорларида катта қизиқиш уйғотмоқда. Сўнгги ўн йилда ушбу икки давлат доллар активлари улушини қисқартириб, олтин харидини сезиларли даражада оширди. Мутахассислар буни Вашингтоннинг молиявий санкция сиёсати ва глобал молиявий тизимдаги геосиёсий босимлар билан боғламоқда. Хусусан, Россия 2014 йилдан кейин олтин захираларини жадал оширишни бошлаган ва бу жараён Украина уруши ҳамда санкциялар фонида янада тезлашган. Хитой эса юаннинг халқаро таъсирини кучайтириш учун молиявий резервларини диверсификация қилишга интилмоқда.

Олтиннинг аҳамияти фақат сиёсий омиллар билан чекланмайди, чунки у инфляция даврида қийматни сақлаб қолувчи актив сифатида ҳам юқори баҳоланади. Масалан, сўнгги йилларда глобал инфляция ва фоиз ставкалари ўзгариши ортидан инвесторлар ҳам, давлатлар ҳам олтинга бўлган эътиборни кучайтирди. Халқаро бозорларда олтин нархи 2024-2025 йилларда тарихий юқори даражаларга яқинлашиб, айрим пайтларда бир унция учун 2400 доллардан ошиб кетди. Бу эса бозор иштирокчилари хавфсиз активларга кўпроқ мурожаат қилаётганини англатади. Шу нуқтаи назардан, олтин ҳозирги ноаниқ иқтисодий муҳитда молиявий “суғурта” вазифасини бажармоқда.

Қизиқ жиҳати шундаки, айрим давлатлар олтинни мамлакат ичига қайтариш сиёсатига ҳам катта аҳамият бермоқда. Масалан, Германия сўнгги йилларда АҚШ ва Францияда сақланаётган олтин захираларининг катта қисмини мамлакатга олиб кирди. Мутахассислар буни молиявий суверенитет ва миллий хавфсизлик масаласи билан боғлайди. Шу билан бирга, айрим давлатлар резервларни хорижда сақлашни хавфсиз деб ҳисобласа, бошқалари уларни ички назорат остида ушлашга интилмоқда. Демак, олтин масаласи бугунги кунда фақат иқтисодий эмас, балки давлат суверенитети билан боғлиқ стратегик мавзулардан бирига айланди.

Шу билан бирга, ривожланаётган иқтисодиётлар ҳам олтин улушини оширишга ҳаракат қилмоқда, чунки бу миллий валютани барқарорлаштириш воситаларидан бири сифатида қаралмоқда. Ҳиндистон, Туркия ва Қозоғистон каби давлатлар марказий банклари сўнгги йилларда фаол олтин харидорлари қаторида қайд этилди. Айниқса, миллий валютаси босим остида бўлган давлатлар учун олтин захиралари ташқи иқтисодий хавфларга қарши муҳим восита ҳисобланади. Бу ҳолат глобал молиявий тизимда олтиннинг аҳамияти пасаймаганини, аксинча янги геосиёсий муҳитда янада кучайиб бораётганини кўрсатади.

Давлатлар томонидан олтин захираларининг оширилиши тасодифий эмас ва у халқаро молиявий тизимдаги ўзгаришлар билан бевосита боғлиқ. Геосиёсий рақобат, санкциялар хавфи, инфляция ва доллар тизими атрофидаги баҳслар марказий банкларни захира сиёсатини қайта кўриб чиқишга мажбур қилмоқда. Шу нуқтаи назардан, олтин XXI асрда ҳам молиявий хавфсизлик ва иқтисодий мустақилликнинг муҳим рамзларидан бири бўлиб қолмоқда.

Олтин учун янги геосиёсий кураш ва келажак тенденциялари

Сўнгги йилларда глобал иқтисодиётда кузатилаётган ўзгаришлар олтиннинг аҳамиятини янада ошириб, уни халқаро молиявий рақобатнинг марказий элементларидан бирига айлантирмоқда. Мутахассислар таъкидлашича, дунёда геосиёсий кескинлик кучайган сари давлатлар анъанавий молиявий воситалардан кўра хавфсиз активларга кўпроқ эътибор қаратмоқда. Айниқса, АҚШ долларига юқори даражада боғлиқ бўлган тизим атрофидаги баҳслар кўплаб давлатларни резерв сиёсатини қайта кўриб чиқишга ундади. Шу сабабли марказий банклар томонидан олтин харид қилиш ҳажми сўнгги йилларда тарихий юқори даражаларга чиқди. Бу жараён халқаро молиявий тизимда янги куч мувозанати шаклланаётганини кўрсатмоқда.

Айрим таҳлилчилар бу тенденцияни “де-долларизация” жараёни билан боғламоқда, чунки бир қатор давлатлар ташқи савдо ва резервларда доллар улушини қисқартиришга интилмоқда. Хусусан, BRICS давлатлари – Хитой, Россия, Ҳиндистон ва бошқалар – миллий валюталарда ҳисоб-китоб қилишни кенгайтириш билан бир қаторда олтин улушини ҳам оширмоқда. Мутахассислар фикрича, олтиннинг асосий устунлиги шундаки, у ҳеч бир давлат сиёсатига тўғридан-тўғри боғлиқ эмас ва санкциялар хавфига нисбатан барқарорроқ актив ҳисобланади. Шу нуқтаи назардан, олтин кўплаб давлатлар учун молиявий мустақиллик рамзига айланиб бормоқда. Демак, бугунги кунда олтин захиралари иқтисодий эмас, балки геосиёсий стратегиянинг ҳам бир қисми ҳисобланади.

Бошқа томондан, глобал иқтисодиёт рақамли технологияларга ўтаётганига қарамасдан, марказий банклар криптовалюталар эмас, айнан олтинга ишонч билдиришда давом этмоқда. Мутахассислар бу ҳолатни олтиннинг асрлар давомида қиймат сақлаш хусусиятини йўқотмагани билан изоҳлайди. Айниқса, иқтисодий инқироз ёки молиявий беқарорлик даврида инвесторлар ва давлатлар хавфсиз актив сифатида яна олтинга мурожаат қилади. Бу эса рақамли иқтисодиёт шароитида ҳам олтиннинг стратегик аҳамияти сақланиб қолаётганини кўрсатади. Шу билан бирга, марказий банклар рақамли валюталарни ривожлантираётган бўлса-да, улар резерв сиёсатида олтиндан воз кечаётгани кузатилмаяпти.

Келажак нуқтаи назаридан қараганда, халқаро таҳлил марказлари олтинга бўлган талаб яқин йилларда ҳам юқори даражада сақланишини прогноз қилмоқда. Геосиёсий рақобат, савдо урушлари, инфляция хавфи ва глобал қарз миқдорининг ортиши марказий банкларни янада эҳтиёткор резерв сиёсати юритишга ундаши мумкин. Шу билан бирга, ривожланаётган иқтисодиётлар улуши ошган сари уларнинг олтин захиралари ҳам кенгайиб бориши эҳтимоли юқори. Айниқса, Осиё давлатлари келажакда глобал олтин бозорида янада катта роль ўйнаши мумкинлиги ҳақида таҳлиллар мавжуд. Бу эса дунё молиявий тизимидаги куч марказлари секин-аста ўзгараётганини англатади.

Хулоса қилиб айтганда, олтин XXI асрда ҳам давлатлар учун стратегик актив мақомини сақлаб қолмоқда ва унинг аҳамияти фақат иқтисодий кўрсаткичлар билан чекланмайди. Марказий банклар томонидан захираларни ошириш, долларга қарамликни камайтиришга уринишлар ва глобал ноаниқликлар олтинни яна халқаро молиявий тизимнинг марказига олиб чиқмоқда. Шу нуқтаи назардан, олтин нафақат бойлик рамзи, балки геосиёсий таъсир ва иқтисодий мустақиллик воситаси сифатида ҳам аҳамият касб этмоқда.

Мусулмон Зиё, ЎзА