Дипфейк таҳдиди: ишончни нишонга олган янги авлод фирибгарлиги
Кундан-кунга одамларнинг пулини осон йўл билан қўлга киритиб, мўмай даромад орттиришни кўзлаган фирибгарлар тобора кўпайиб бормоқда. Энг хавотирлиси, улар оддий усуллар билан чекланиб қолмаяпти. Ҳар бир қарши чора кучайган сари, улар янада мураккаб, янада ишонарли ва янада хавфли схемаларни ўйлаб топмоқда.
Шундай хавфли йўналишлардан бири — deepfake (дипфейк) технологияси. Бу технология ёрдамида инсоннинг юзи, овози ва ҳатто мимикалари сунъий равишда тикланади. Натижада оддий фойдаланувчи учун ҳақиқий видео билан сохтасини ажратиш деярли имконсиз даражага етмоқда.
Бугун дипфейклар орқали яратилаётган сохта контентлар тобора кенгайиб боряпти. Айниқса, таниқли шахслар — давлат хизматчилари, йирик тадбиркорлар, блогерлар ва инфлюнсерлар “нишон”га айланган. Уларнинг номидан гўёки инвестиция қилиш, тез бойиш, ижтимоий ёрдам олиш ёки махсус лойиҳаларда иштирок этиш таклифлари билан чиқилмоқда.
Энг ачинарлиси, фирибгарлар аллақачон чегарани ҳам кесиб ўтган: ҳатто давлат раҳбари ва унинг оила аъзолари тасвирларидан ҳам фойдаланишмоқда. Уларнинг ишонч уйғотувчи образидан фойдаланиб, миллионлаб одамларга мўлжалланган сохта эълонлар тарқатилмоқда. Бу эса оддий фуқарони нафақат молиявий зарар, балки психологик ишонч инқирози билан ҳам юзлаштирмоқда.
Гап энди оддий фирибгарлик ҳақида эмас. Бу — онгга, ишончга ва идрокка қаратилган аниқ ва ҳисоб-китобли босим. Дипфейк орқали яратилган контент инсоннинг энг заиф нуқтасига уради: у кўзига ишонган ҳолда қарор қабул қилади. Ва айнан шу инстинкт бугун фирибгарлар қўлида қуролга айланган.
Рақамли маконда эса вазият янада мураккаблашмоқда: энди ҳақиқат кўринишга боғлиқ эмас. Видео борлиги — бу ҳақиқатнинг далили эмас. Аксинча, тобора кўпроқ ҳолларда бу пухта ўйланган ёлғоннинг энг ишончли шаклига айланмоқда.
Шу сабаб бугун эҳтиёткорлик шунчаки тавсия эмас — бу зарурат. Ҳар қандай “осон даромад”, “тез фойда”, “махсус имконият” ҳақидаги таклифлар, ҳатто улар машҳур шахс номидан, видео кўринишида тақдим этилса ҳам — автоматик равишда шубҳа остида бўлиши керак.
Эслатиб ўтамиз, Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексига кўра:
158-модда — давлат раҳбарига тажовуз ёки унинг обрўсига путур етказишга қаратилган ҳаракатлар учун жавобгарликни назарда тутади (сохта контент орқали унинг номидан чиқиш ҳам оғир оқибатларга олиб келиши мумкин);
168-модда — фирибгарлик, яъни алдов ёки ишончни суиистеъмол қилиш йўли билан мулкка эга бўлиш — бундай схемаларнинг асосий ҳуқуқий квалификацияси ҳисобланади;
244¹-модда — ёлғон ахборотни тарқатиш, жумладан ижтимоий тармоқларда жамоатчиликни чалғитувчи материаллар жойлаштириш билан боғлиқ жавобгарликни белгилайди;
Айрим ҳолатларда, агар ноқонуний равишда шахсга оид маълумотлар, тасвирлар ёки идентификация воситалари ишлатилса, бу шахсий ҳаёт дахлсизлигини бузиш билан боғлиқ моддалар билан ҳам баҳоланиши мумкин.
Яъни дипфейк орқали одамларни алдаш — бу шунчаки “интернетдаги ҳазил” ёки “маркетинг ҳийласи” эмас. Бу тўғридан-тўғри жиноят аломатларига эга бўлган, жиддий ҳуқуқий оқибатларга олиб келадиган қилмишдир.
ЎзА
