1-may holatiga ko‘ra, qurilish korxonalari soliq qarzi 100 million so‘mni tashkil etadi

So‘nggi yillarda O‘zbekistonda qurilish sohasi iqtisodiyotning eng faol tarmoqlaridan biriga aylandi. Yangi turar joy majmualari, yirik infratuzilma ob’ektlari va ishlab chiqarish binolari qurilishi mamlakat iqtisodiy o‘sishining muhim drayverlaridan biri bo‘lib xizmat qilmoqda. Biroq sohadagi jadal rivojlanish bilan bir qatorda, soliq intizomi bilan bog‘liq muammolar ham dolzarbligicha qolmoqda.

Soliq qo‘mitasining ma’lumotiga ko‘ra, 2026-yil 1-may holatida soliq qarzi 100 million so‘mdan yuqori bo‘lgan qurilish korxonalari soni 1 973 tani tashkil etgan. Ularning umumiy soliq qarzi qariyb 3 trillion so‘mga yetgani tarmoqda moliyaviy mas’uliyat va to‘lov intizomini kuchaytirish zarurligini ko‘rsatadi.

Tahlillarga e’tibor qaratilsa, umumiy qarzning 35,5 foizi yoki 1,1 trillion so‘mi atigi 10 ta yirik korxona hissasiga to‘g‘ri kelmoqda. Bu holat qarzdorlikning asosiy qismi yirik bozor ishtirokchilari tomonidan shakllantirilayotganini anglatadi. Demak, muammo faqat kichik korxonalarda emas, balki katta moliyaviy aylanmaga ega sub’ektlarda ham mavjud.

Hududlar kesimida eng yuqori qarzdorlik Toshkent shahrida kuzatilgan bo‘lib, bu ko‘rsatkich 958,3 milliard so‘mni tashkil qilgan. Andijon viloyati 666,1 milliard so‘m bilan ikkinchi, Toshkent viloyati esa 225,5 milliard so‘m bilan uchinchi o‘rinni egallagan.  

Ayrim iqtisodchilarning fikricha, qurilish sohasidagi soliq qarzdorligining ortishiga bir nechta omil ta’sir qilmoqda. Xususan, aylanma mablag‘lar yetishmasligi, ob’ektlarni topshirishdagi kechikishlar, debitor qarzdorlikning ortishi hamda moliyaviy boshqaruvdagi kamchiliklar shular jumlasidandir. Bundan tashqari, ayrim tadbirkorlik sub’ektlarining soliq to‘lovlarini kechiktirish orqali mablag‘ni aylanma kapital sifatida ushlab turishga intilishi ham kuzatilmoqda.

So‘nggi yillarda soliq tizimida raqamlashtirish jarayonlari keng joriy etilmoqda. Elektron hisobotlar, onlayn nazorat mexanizmlari va avtomatlashtirilgan tahlil platformalari soliq qarzdorligini aniqlash va monitoring qilish imkoniyatlarini sezilarli darajada oshirdi. Bu esa yashirin iqtisodiyotni qisqartirish, shaffoflikni ta’minlash va byudjet tushumlarini barqarorlashtirishda muhim ahamiyat kasb etmoqda.

Muammoni hal etish uchun faqat jarima yoki cheklov choralari yetarli emas. Eng avvalo, qurilish korxonalarining moliyaviy barqarorligini ta’minlash, hisob-kitob tizimini takomillashtirish va soliq to‘lovlarini rejalashtirish madaniyatini shakllantirish muhim. Shu bilan birga, davlat buyurtmalari va yirik loyihalar bo‘yicha to‘lovlarning o‘z vaqtida amalga oshirilishi ham korxonalarning soliq majburiyatlarini bajarishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.

Shahnoza Mamaturopova, O‘zA