“Виждон дўкони”
Мактабдаги оддий бир дўкон. Пештахтада дафтар, ручка, қалам ва бошқа ўқув қуроллари. Ҳар бирининг нархи аниқ кўрсатилган. Аммо бу дўконда сотувчи йўқ. Кассир ҳам, назоратчи ҳам йўқ.
Бу дўконда ўқувчи ўзига керакли маҳсулотни олади. Нархига қарайди ва белгиланган маблағни махсус қутига ташлайди. Унинг ёнида “Пулини тўладингми?” деб сўрайдиган одам йўқ.
Чунки бу ерда инсонни инсон эмас, виждон назорат қилади.
Баъзан катта тарбиявий ғоялар жуда оддий ташаббуслардан бошланади. Навоий вилояти Нурота туманининг олис ҳудудларидан бирида жойлашган 32-умумтаълим мактабида тарбия фанидан ўқувчиларга сабоқ бериб келаётган Феруз Қуролбоевнинг “Виждон дўкони” лойиҳаси ана шундай оддий, аммо чуқур маънога эга ташаббуслардан бири. Бу лойиҳа болаларга ҳалолликни насиҳат билан эмас, ҳаётнинг ўзи орқали ўргатишга қаратилган.
Бола ҳар сафар дўконга кирганида олдида танлов пайдо бўлади: у ҳеч ким кўрмаётган бўлса ҳам ҳақини тўлайдими ёки йўқми? Унинг ҳаракатини ҳеч ким кузатмаётган бўлса, барибир тўғри йўлни танлайдими?
Мана шу лаҳзада тарбиянинг энг муҳим шакли – инсоннинг ўзини ўзи назорат қилишида намоён бўлади.
Чунки болага “ҳалол бўл” деб айтиш осон. Лекин унга ҳеч ким кўрмаётган вазиятда ҳалол бўлиш имкониятини бериш, унга ишониш ва тўғри қарор қабул қилиш учун шароит яратиш ҳақиқий тарбиядир.
“Виждон дўкони”нинг қиммати ҳам шунда.
Бу ерда ўқувчига тайёр қоидани мажбуран сингдириш эмас, унинг қалбида ички масъулиятни шакллантиришга эътибор қаратилмоқда. Устоз болага “Сени кузатиб турибман” демайди. Аксинча, “Мен сенга ишонаман”, деган муносабатни намоён этади.
Ишонч эса бола тарбиясида жуда катта кучга эга.
Кун якунида дўкондан олинган маҳсулотлар ва махсус қутига тушган маблағлар ўзаро солиштирилади. Бу жараён орқали ўқувчиларнинг ҳалоллиги амалда синовдан ўтади. Аммо бу синовнинг энг муҳим натижаси пулда эмас. Энг катта натижа – боланинг ўз виждони олдида жавоб беришни ўрганишида.
Зеро, бугун бир дона ручка учун ҳақ тўлашдан бошланган одат эртага катта масъулият олдида тўғри қарор қабул қилишга замин яратиши мумкин. Бугун ҳеч ким кўрмаётганда қилинган ҳалол танлов эртага жамият, касб, оила ва Ватан олдидаги бурчни бажаришда намоён бўлади. Шу маънода, “Виждон дўкони” оддий дўкон эмас. У болалар учун ҳаёт мактаби.
Бу ерда савдо-сотиқдан кўра кўпроқ нарса ўргатилади: ишонч, масъулият, виждон, ўзини ўзи назорат қилиш ва энг муҳими тўғри танлов қилиш.
– Мактабнинг вазифаси ҳам фақат ўқувчига билим бериш билан чекланмайди, – дейди устоз. – Мактабда унинг дунёқараши, муносабати, ҳаётга қараши, одамларга бўлган ишончи ва инсоний фазилатлари шаклланади. Билимли, аммо виждонсиз инсон жамият учун тўлиқ манфаат келтира олмайди. Шунинг учун таълим билан тарбияни бир-биридан ажратиб бўлмайди.
Феруз Қуролбоевнинг ташаббуси эса шу ҳақиқатни амалда намоён этмоқда.
Энг эътиборлиси, ташаббус Нуротанинг олис ҳудудидаги оддий мактабда бошланган. Аммо унинг ғояси ҳудуд билан чекланиб қолмайди. Агар шундай ёндашувлар турли таълим муассасаларида оммалашса, болаларда ҳалолликни фақат сўз билан эмас, ҳаётий тажриба орқали шакллантириш учун яна бир муҳим имконият пайдо бўлади.
Чунки жамиятда ҳалоллик муҳити бир кунда пайдо бўлмайди. У оиладаги тарбиядан, мактабдаги оддий одатлардан, устознинг муносабатидан, болага билдирилган ишончдан бошланади.
Балки эртага шу “дўкон”дан чиққан ўқувчилар орасида шифокор, муҳандис, тадбиркор, ҳуқуқшунос, олим ёки раҳбар бўлар. Улар катта лавозимларга эришганида ҳам бугунги кичик сабоқда “ҳеч ким кўрмаётганда ҳам ҳалол бўлиш керак”, деган тушунча уларга ҳамроҳ бўлиши мумкин.
Шунда бугунги кичик дўконнинг ҳақиқий самараси намоён бўлади.
Ахир, инсоннинг кимлиги кўпинча уни ҳеч ким кузатмаётган пайтдаги танловидан билинади. Ишонч билдирилган бола эса ўзини қадрли ҳис қилади. Унинг танловига масъулият юклатилади. Шу тариқа “менга ишонишяпти”, деган туйғу “мен ҳам ишончни оқлашим керак”, деган ички эҳтиёжга айланади.
“Виждон дўкони” эса болаларга ана шу ҳақиқатни ҳаётнинг ўзи орқали ўргатмоқда: ҳалоллик – назорат борлиги учун тўғри иш қилиш эмас. Ҳалоллик ҳеч ким кўрмаётган пайтда ҳам тўғри йўлни танлай олишдир.
Ана шундай ташаббускор ўқитувчи яқинда бўлиб ўтган “Йил ўқитувчиси” танловида ғолибликни қўлга киритиб, 616 миллион сўм маблағига эга бўлди.
А.Бўриев, ЎзА мухбири
