Тоза атроф-муҳитда яшаш ҳуқуқингизни биласизми?
Инсоният цивилизацияси ривожланган сари, яшаш учун зарур бўлган энг асосий неъматлар — тоза ҳаво, соф сув ва унумдор тупроқни сақлаб қолиш глобал муаммога айланиб бормоқда.
Бугунги кунда қулай табиий шароитда ҳаёт кечириш нафақат жисмоний эҳтиёж, балки ҳар бир инсоннинг ажралмас ва фундаментал ҳуқуқидир. Ўзбекистон Республикасининг янги таҳрирдаги Конституциясида атроф-муҳит муҳофазаси ва экологик хавфсизлик давлат сиёсатининг устувор йўналиши сифатида мустаҳкамланди. Нега бу ҳуқуқ бошқа ҳуқуқлардан фарқ қилади? Кўпчилик инсон ҳуқуқлари деганда сиёсий ҳуқуқларни — сайлов, сўз эркинлиги — ёки ижтимоий ҳуқуқларни — таълим, иш — ўйлайди. Атроф-муҳит ҳуқуқи булардан фарқли, чунки у бошқа барча ҳуқуқларнинг асоси бўлиб хизмат қилади.
Тошкент давлат юридик университети, Халқаро ҳуқуқ ва инсон ҳуқуқлари кафедраси ўқитувчиси Сарбиназ Расбергенова бу борада қуйидагиларни маълум қилди:
–Ҳаёт ҳуқуқи. Кимдир тоза сувсиз, заҳарли ҳавода яшай олмайди. Демак, ифлосланган муҳит — бу ҳаёт ҳуқуқига таҳдид. Соғлиқ ҳуқуқи. Ифлосланган сув, ҳаво ва тупроқ — бу касаллик. Касаллик эса меҳнат, ўқиш, оилани боқиш имконини йўқ қилади. Болалар ҳуқуқи. Болалар катталардан кўра экологик зарарга кўпроқ сезгир. Уларнинг ўсиб-ривожланиш ҳуқуқи тўғридан-тўғри атроф-муҳит сифатига боғлиқ.
Бутун бир халқнинг ҳуқуқи бузилганда нима бўлади? Ўзбекистон учун бу ҳуқуқнинг энг ёрқин ва оғриқли мисоли Орол денгизи фожиаси. ХХ асрнинг ўрталаридан бошлаб сунъий суғориш тизими сабаб Орол денгизи қуриб борди. 1960 йилларда 68 000 квадрат километр бўлган денгиз ҳозир қолган кичик қисмига айланди. Бу фақат табиат учун фожиа эмас. Оролбўйи аҳолиси миллионларча одам бунинг оқибатларини ўз танасида ҳис қилди.
БМТ маълумотларига кўра, Оролбўйи минтақасида болалар ўртасида анемия (қон камлик) кўрсаткичи Ўзбекистоннинг бошқа ҳудудларига нисбатан икки баробар юқори. Туғма нуқсонлар кўрсаткичи ҳам сезиларли даражада баландроқ. Бу статистика эмас, бу ҳуқуқи бузилган болаларнинг тақдири. Айни шу сабабдан Ўзбекистон бу масалани халқаро майдонда — БМТ Бош ассамблеяси минбарида ҳам доимо кўтаради. Чунки Орол фожиаси бу миллионларнинг соғлом атроф-муҳитда яшаш ҳуқуқи поймол этилганининг яққол намунасидир.
Кимлар бу ҳуқуқни бузиши мумкин ва бу қандай кўринади?
Соғлом атроф-муҳитда яшаш ҳуқуқи кўпинча уч томондан бузилади. 1. Корхоналар ва заводлар. Рухсатсиз чиқиндилар ташланиши, тутун чиқариш нормаларини бузиш, ерости сувларини ифлослаштириш — буларнинг барчаси ҳуқуқ бузилиши. Қонун бўйича ҳар қандай корхона экологик рухсатнома олиши ва белгиланган меъёрлардан ошмаслиги керак. 2. Давлат органлари (эътиборсизлик билан). Масалан, ифлосланган сув ҳақида шикоятлар келса ҳам муаммони бартараф этмаса — бу ҳам жавобгарликка сабаб бўлади. 3. Қурилиш ва лойиҳа ташкилотлари. Яшил майдонларни қонунсиз қуриш, кўчатларни кесиш, сув ҳавзаларини кўмиш — булар фуқароларнинг ҳуқуқини бузади.
Ҳаётдан мисол Тошкент вилоятидаги бир қишлоқда, завод яқинида яшовчи фуқаролар қудуқларида сувнинг рангини ва ҳидини ўзгарганини сезди. Текширув ўтказилганда завод чиқиндилари ерости сувларига ўтгани аниқланди. Бу ҳолат «Табиатни муҳофаза қилиш» қонунининг 17-моддаси бузилиши ва фуқаролар ҳуқуқининг поймол этилиши ҳисобланади. Айбдор корхона жаримага тортилди ва зарарни қоплашга мажбур этилди. Сизнинг ҳуқуқингиз, бузилса, нима қилиш керак? Қадам-бақадам йўриқнома Кўпчилик «нима ҳам қила оламан» деб ўйлайди. Аслида қонун сизга аниқ йўл кўрсатган. Мана ўша йўл: 1-қадам: Фактни қайд этинг. Ифлосланиш, нохуш ҳид, чиқинди буларни расмларга олинг, санасини ёзинг, гувоҳларни аниқланг. Далил — сизнинг кучингиз. 2-қадам: Маҳаллий экология инспекциясига мурожаат қилинг. Экология, геология ва табиий ресурслар давлат қўмитасининг вилоят бўлимларига ёзма ариза беринг. Ариза 30 кун ичида кўриб чиқилиши шарт (Маъмурий процессуал кодекс асосида). 3-қадам: Прокуратурага мурожаат қилинг. Агар инспекция жавоб бермаса ёки чоралар кўрилмаса, прокуратура қонун устуворлигини таъминлаш учун мажбурий аралашиши керак. 4-қадам: Омбудсманга ёзинг. Олий Мажлис Инсон ҳуқуқлари бўйича Вакили (Омбудсман) давлат органлари эътиборсизлиги юзасидан текширув ўтказади. Мурожаат бепул. 5-қадам: Судга мурожаат қилинг. «Табиатни муҳофаза қилиш тўғрисида»ги қонун судга мурожаат қилиш ҳуқуқини тўғридан-тўғри кафолатлайди. Суд орқали сиз зарар тўлаттиришни, фаолиятни тўхтаттиришни талаб қилишингиз мумкин.
Хулоса шуки, тоза муҳит — бу совға эмас, бу сизнинг ҳуқуқингиз Тоза ҳаво — бу имтиёз эмас. Яшил маҳалламиз, соғлом болаларимиз — бу бизнинг қонуний ҳуқуқимиз. Ва бу ҳуқуқ Ўзбекистон Конституциясида, халқаро шартномаларида ва миллий қонунчилигимизда аниқ ёзилган. Соғлом атроф-муҳитда яшаш ҳуқуқи кўпинча «экологларнинг иши» деб қабул қилинади. Аслида бу ҳар бир фуқаронинг иши. Чунки бу ҳуқуқни билган ва ундан фойдаланадиган фуқаролар кўпайганида давлат ҳам, корхоналар ҳам кўпроқ масъулият ҳис қилишга мажбур бўлади.
Кейинги сафар маҳаллангизда нохуш ҳид сезсангиз, болангиз завод тутунидан йўталса ёки қудуғингиз суви ўзгарса эслаб қолинг: сиз ўз ҳуқуқингиздан фойдаланмаяпсиз.
Г.Бобоева,ЎзА
