Toshkentning Yevropadagi tayanchi: O‘zbekiston Prezidentining Belgradga tashrifi ortidan qaysi kelishuvlar shunchaki bayonotdan amaliy loyihalarga aylanmoqda?
Yetti asr avval Buyuk ipak yo‘li va Bolqon savdo yo‘llari Yevroosiyoni yagona makonga birlashtirgan edi: Samarqanddan Konstantinopol orqali Adriatikagacha yetkazilgan mollar vositachi shaharlar iqtisodiyotini yuksaltirgan. Bugun Yevroosiyo o‘z yo‘nalishlarini qayta tartibga solmoqda, sivilizatsiyalarning tarixiy chorrahalari bo‘lmish Markaziy Osiyo va Bolqon esa yana yagona logistik va siyosiy tizimga birlashmoqda.
O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 6–7-sentyabr kunlari Serbiyaga qilgan ilk rasmiy tashrifini ikki tomonlama munosabatlardagi muhim bir bosqich sifatida ko‘rish lozim.
Serbiya tomoni bo‘lajak tarixiy tashrifni allaqachon yuksak baholamoqda. Prezident Aleksandr Vuchich tashrif haqida e’lon qilar ekan, uni “munosabatlarning yanada rivojlanishi uchun kuchli turtki” deb atadi va sheriklikni mustahkamlashga o‘zaro tayyorlikni tasdiqladi. Belgradda O‘zbekiston mustaqilligining 35 yilligi munosabati bilan o‘tkazilgan va unda Serbiya Prezidentining rafiqasi Tamara Vuchich, Milliy Assambleya spikeri Ana Brnabich, Bosh vazir Duro Masut va yetti nafar hukumat amaldori ishtirok etgan qabul marosimida O‘zbekistonning Serbiyadagi elchisi Oybek Shaxavdinov shunday dedi: “Ishonchim komilki, ushbu tarixiy tashrif yana bir muhim voqea bo‘lib, munosabatlarimizga yangi strategik o‘lchov bag‘ishlaydi”. Diplomatik nuqtayi nazardan, qabul ishtirokchilarining tarkibi Serbiya siyosiy rahbariyatining ustuvor yo‘nalishlarini yaqqol aks ettirdi.
Strategik qarorlar qabul qilishda muvozanat
Belgradga javob tashrifi Aleksandar Vuchichning 2025-yil 28–31-oktyabr kunlari Toshkentga qilgan ilk rasmiy tashrifidan bir yil o‘tmasdan amalga oshiriladi. Prezident Shavkat Mirziyoyev ushbu sammitni ikki tomonlama aloqalarda yangi bosqichni boshlab bergan tarixiy voqea deb atadi. Tadbir yakunlari bo‘yicha Qo‘shma deklaratsiya hamda sarmoyalarni rag‘batlantirish va o‘zaro himoya qilish, iqtisodiy hamkorlik, turizm, muhandislik ishi, ilg‘or texnologiyalar va sun’iy intellekt kabi sohalarni qamrab olgan bir qator hukumatlararo va idoralararo bitimlar imzolandi. Shuningdek, mehnat migratsiyasi to‘g‘risida memorandum imzolandi. Tomonlar Iqtisodiy hamkorlik bo‘yicha hukumatlararo komissiya tuzishga ham kelishib oldilar.
Eng muhimi shunchaki imzolash emas, balki bu hujjatlarning qanchalik tez huquqiy kuchga kirishidir. 2026-yilga kelib O‘zbekiston Prezidenti sarmoyalarni himoya qilish va iqtisodiy hamkorlikka oid ikkita yirik bitimni ratifikatsiya qildi hamda ularning ijrosini tegishli davlat idoralariga yukladi. May oyida Shavkat Mirziyoyev Serbiya tashqi ishlar vaziri Marko Jurich bilan uchrashdi, vazir esa uni Belgradga tashrif buyurishga taklif qildi. 24-iyul kuni ikki davlat rahbarlari telefon orqali muloqot qilib, bo‘lajak aloqalar va sammitga tayyorgarlik masalalarini muhokama qildilar. Bunday tig‘iz jadval har ikki tomon ham kun tartibidagi masalalarga aniq muddatlari, mas’uliyatlari va bosqichlari belgilangan sarmoyaviy loyiha sifatida yondashayotganidan dalolat beradi.
Hamkor portreti: o‘ziga xos savdo tuzilmasiga ega iqtisodiyot
Serbiyaning O‘zbekiston uchun ahamiyati uning ichki bozori hajmi bilan emas, balki Yevropaning boshqa hech bir davlatida aynan shunday uyg‘unlikda uchramaydigan uchta muhim ustunlikning o‘ziga xos birikmasi bilan belgilanadi.
Birinchi ustunlik – uning savdo rejimidir. Belgrad Yevropa Ittifoqi bilan Barqarorlashtirish va assotsiatsiya to‘g‘risidagi bitim orqali bog‘langan, Markaziy Yevropa erkin savdo bitimida (CEFTA) ishtirok etadi, Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqi bilan hamda 2024-yil 1-iyuldan boshlab Xitoy bilan erkin savdo shartnomasiga ega. Serbiyada ishlab chiqarilgan mahsulotlar Yevropa Ittifoqi, G‘arbiy Bolqon, YEOII va Xitoy bozorlariga bojsiz yoki imtiyozli shartlarda kirish imkoniyatiga ega. Bu o‘zbekistonlik eksportchilar uchun o‘zlarining imtiyozli maqomini saqlab qolgan holda Yevropa ta’minot zanjirlariga qo‘shilish imkoniyatini yaratadi.
Ikkinchi ustunlik – raqamli sanoatdir. Serbiyaning AKT xizmatlari eksporti 2025-yilda 4,552 milliard yevroga yetib, yillik o‘sish 10 foizni, o‘n yillik o‘sish esa qariyb o‘n baravarni tashkil etdi.
Uchinchi ustunlik – bu infratuzilmadir. Bunga mamlakatning X Umumyevropa transport yo‘lagi bo‘ylab joylashuvi, Qora dengiz portlariga chiqish imkonini beruvchi Dunay daryosi tarmog‘i hamda soliq va bojxona imtiyozlarini taqdim etuvchi 15 ta erkin iqtisodiy zona kiradi. Shu bilan birga, mamlakat iqtisodiyoti barqarorligini saqlab qolmoqda: 2024-yilda 3,9 foizlik o‘sishdan so‘ng, YaIM 2025-yilda qariyb 2 foizga o‘sdi va Jahon banki prognozlariga ko‘ra, iqtisodiyot 3-4 foizlik o‘sish sur’atlariga qaytishi kutilmoqda.
Munosabatlar pragmatikasi: yaqinlashuvning to‘rtta asosiy yo‘nalishi
Logistika. Dengizga chiqish imkoniyati bo‘lmagan O‘zbekiston uchun transport siyosati eksport raqobatbardoshligini ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega. “O‘rta yo‘lak” nomi bilan ham tanilgan Transkaspiy xalqaro transport yo‘nalishi bo‘ylab yuk tashish hajmi 2021-yildagi 840 ming tonnadan 2025-yilga kelib taxminan 4,5–4,7 million tonnaga yetdi. Jahon banki prognozlariga ko‘ra, 2030-yilga borib yo‘lakning salohiyati 11 million tonnaga yetishi mumkin. Bu yo‘nalishda Serbiya g‘arbiy terminal vazifasini o‘taydi: Kaspiy dengizini kesib o‘tib, Dunay – Qora dengiz tarmog‘i orqali harakatlanadigan yuklar keyinchalik Yevropa Ittifoqi bozorlariga tarqatilishi mumkin. Havo qatnovi ushbu quruqlik yo‘nalishlarini to‘ldirib turadi: “Air Serbia” aviakompaniyasi Toshkent va Samarqandga to‘g‘ridan-to‘g‘ri reyslar ochishni ko‘rib chiqmoqda. Aleksandr Vuchich esa ikki davlat o‘rtasida imtiyozli savdo rejimini o‘rnatishni taklif qildi, bu esa kelajakda erkin savdo kelishuviga olib kelishi mumkin.
Texnologiyalar jadal kengayish uchun eng katta salohiyatni taqdim etadi. Serbiya Prezidenti oktyabr oyidagi tashrifi chog‘ida Raqamli texnologiyalar vazirligi va “IT Park Uzbekistan”da bo‘ldi. Tomonlar Serbiyada loyihalarni, jumladan, “Uzinfocom”ning “Palm ID” biometrik tizimini tatbiq etish uchun qo‘shma IT-korxona tashkil etishga kelishib oldi. O‘zbekiston server infratuzilmasi va muhandislik salohiyatiga sarmoya kiritadi, Serbiya esa loyihani o‘zining ichki bozorida va keyinchalik Yevropa Ittifoqida joylashtirish hamda targ‘ib qilish bilan shug‘ullanadi. Shuningdek, Yevropadagi o‘zbek startaplari va Markaziy Osiyodagi Serbiya loyihalarini qo‘llab-quvvatlash uchun 1 million dollarlik dastur ko‘rib chiqilmoqda. Vazir Sherzod Shermatov bu modelni quyidagicha izohladi: “Serbiyaning IT sektori Sharqiy Yevropada kuchli salohiyatga ega. Biz sinergiya yarata olamiz: Serbiya kompaniyalari shartnomalarni qo‘lga kiritadi, biz esa ularga O‘zbekistondan mutaxassislar topishga yordam beramiz. Shu tariqa ularning ham, bizning ham daromadimiz oshadi. Bu eksport hajmini oshirib, yangi ish o‘rinlari yaratadi”. Serbiyaning Axborot texnologiyalari va elektron hukumat idorasi direktori Mixaylo Yovanovich Serbiyaning G‘arbiy Yevropa va AQShga mahsulot eksport qiluvchi o‘zbek kompaniyalari uchun “darvoza” vazifasini o‘tashini ta’kidladi.
Mehnat harakatchanligi. Migratsiya sohasidagi hamkorlik to‘g‘risidagi memorandum O‘zbekiston fuqarolarini uyushgan holda ishga yollash, mehnat bozori haqidagi ma’lumotlarni almashish va noqonuniy migratsiyaning oldini olish bo‘yicha birgalikdagi sa’y-harakatlarga qaratilgan texnik protokolni o‘z ichiga oladi. Amaliy mexanizmlar 2026-yil 18–19-may kunlari Toshkentda Serbiya mehnat vaziri ishtirokida bo‘lib o‘tgan Xalqaro migratsiya forumida ishga tushirildi. Rasmiy Toshkent uchun bu tashabbus mehnat migratsiyasi yo‘nalishlarini diversifikatsiya qilish hamda migratsiya oqimlarining xavfsiz huquqiy doirada boshqarilishini ta’minlashga xizmat qiladi.
Qishloq xo‘jaligi fani va ta’limi. Serbiyaning seleksiya, urug‘chilik va qayta ishlash sohasidagi tajribasi O‘zbekistonning qishloq xo‘jaligini modernizatsiya qilish borasidagi sa’y-harakatlari uchun g‘oyatda muhim. Hozirda O‘zbekistonda Belgrad universitetining filialini tashkil etish, u yerda IT, muhandislik va blokcheyn yo‘nalishlarida o‘qitish, shuningdek, Novi Sad universiteti bilan qo‘shma qishloq xo‘jaligi dasturlarini ishlab chiqish bo‘yicha muzokaralar olib borilmoqda.
Sammit oldidan kun tartibi: hujjatlardan amaliy mexanizmlargacha
Tashrifning asosiy sababi siyosiy faollik va savdo ko‘rsatkichlari o‘rtasidagi nomutanosiblikdir. Ikki tomonlama savdo aylanmasi o‘nlab million dollarni tashkil etadi, bu esa O‘zbekistonning 2025-yilda 20,7 foizga oshgan 81,2 milliard dollarlik umumiy tashqi savdosining bir foizidan ham kamdir. Bu tadbirkorlik tashabbuslarining nega jadal ilgari surilayotganini izohlaydi: 2026-yil fevral oyida O‘zbekiston Savdo-sanoat palatasi Ishbilarmonlar kengashini tuzish, Belgradda va O‘zbekistonda Savdo uyini ochish, Serbiyada “Made in Uzbekistan” ko‘rgazmasini o‘tkazish hamda elektrotexnika, mashinasozlik, oziq-ovqat va to‘qimachilik sohalaridagi loyihalarni rag‘batlantirish bo‘yicha kelishuvlar imzoladi.
Shu bilan birga, parlamentlararo aloqalar ham mustahkamlanmoqda. Tanzila Norboyeva boshchiligidagi O‘zbekiston Oliy Majlisi delegatsiyasi Belgradda Prezident Vuchich, Bosh vazir o‘rinbosari va Iqtisodiyot vaziri Adriyana Mesarovich hamda Serbiya parlamenti spikeri Ana Brnabich bilan uchrashdi. Brnabich O‘zbekistonni “Markaziy Osiyodagi muhim va ishonchli hamkor” deb atadi. Elchi Shahobiddinov esa joriy yilda Serbiyadan besh nafar vazir O‘zbekistonga tashrif buyurganini qo‘shimcha qildi.
Strategik asoslar
O‘zbekiston iqtisodiyoti 55 milliard dollardan 148 milliard dollargacha o‘sdi, eksport hajmi uch barobarga ortdi va 2030-yilga borib 240 milliard dollarga yetkazish maqsad qilingan. Iqtisodiyot jadal rivojlanmoqda: 2026-yilning birinchi choragida yalpi ichki mahsulot 8,7 foizga o‘sdi. Bunday salmoqli hajm va o‘sish sur’ati Yevropa bozorlariga yangi chiqish nuqtalarini talab qiladi. Serbiya bu borada amaliy yechim taklif etadi: u Yevropa Ittifoqi, YEOII va Xitoy bozorlariga imtiyozli kirish huquqiga ega yurisdiksiya, rivojlangan raqamli sektor, erkin iqtisodiy zonalar va daryo logistikasiga ega. Serbiya uchun esa O‘zbekiston qariyb 40 million aholisi bilan Markaziy Osiyodagi eng yirik bozor va mintaqaviy darvoza hisoblanadi.
7–8-sentyabr kunlaridagi tashrif O‘zbekistonning Serbiyadagi birinchi elchisi ishonch yorliqlarini topshirishi bilan boshlangan jarayonni yakunlab, ikki tomonlama munosabatlarni amaliyot bosqichiga olib chiqadi. Muvaffaqiyatning asl mezoni imzolangan hujjatlar soni emas, balki mavjud kelishuvlarning qanchalik tez fursatda shartnomalar, to‘g‘ridan-to‘g‘ri aviaqatnovlar, ishlab chiqarish quvvatlari va ish o‘rinlariga aylanishi bo‘ladi. Aynan mana shu sur’at Serbiyaning rasmiy Toshkentning keng qamrovli va pragmatik uzoq muddatli tashqi iqtisodiy strategiyasida qanchalik muhim o‘rin tutishini ko‘rsatadi.
Abduaziz Xidirov,
magistrant,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat siyosati va boshqaruvi akademiyasi
O‘zA
