Toshkentda ma’danli suvlar ishlab chiqarish qachondan boshlangan?

O‘n to‘qqizinchi asrning so‘nggi choragi va yigirmanchi asr boshlarida Turkiston o‘lkasida iqtisodiy munosabatlar o‘zgardi. Bu davrda yurtimizga kirib kelgan turli xil sanoat sohalari mahalliy aholining dunyoqarashini yangiladi. Toshkentdek aholisi tez o‘sib borayotgan ulkan shaharda toza ichimliklarga bo‘lgan ehtiyoj har qachongidan ham ortgan edi. Xorijlik sarmoyadorlar o‘zlarining monopol huquqlaridan foydalanib, yangi bozorni to‘liq egallashga intildi. Ammo o‘ta ziyrak va tadbirkor milliy ishbilarmonlarimiz ularga munosib javob qaytara oldi. Buning eng yorqin isbotini Toshkent shahridagi sun’iy ma’danli suvlar ishlab chiqarish sohasi misolida ko‘rish mumkin.

Ushbu mahalliy aholi uchun notanish bo‘lgan tarmoq dastlab xorijlik savdogarlar qo‘lida edi. Keyinchalik mahalliy tadbirkorlar uning butun sir-asrorini puxta o‘zlashtirib, nazoratni o‘z qo‘llariga oldi. Natijada shahardagi yillik savdo aylanmasi yuz ming so‘mga qadar ko‘tarildi. Ushbu ulkan mablag‘ o‘sha davr moliyaviy o‘lchovlarida nihoyatda katta boylik hisoblangan. 

Toshkentda bu turdagi salqin ichimliklar tayyorlash tarixi uzoqroq o‘tmishga borib taqaladi. Dastlabki kichik korxona 1869-yili o‘z faoliyatini rasman boshladi. Uning asoschisi narvalik fuqaro, millati nemis bo‘lgan Nikolay Grinberg edi. Tarixiy hujjatlarning guvohlik berishicha, bu shaxs ishlab chiqargan suvlarning sifati nihoyatda past bo‘lgan. Biroq bozorda boshqa raqobatdosh mahsulotlarning yo‘qligi unga juda katta foyda keltirdi. Grinberg o‘z mahsulotlarini aholiga qimmat narxlarda pullashga erishdi. Uning bu adolatsiz va yakkahokim savdosi taxminan besh-olti yil davom etdi. 

Shundan so‘ng, 1875-yillar atrofida bu maydonga mutaxassislar kirib keldi. Sun’iy ma’danli suvlar dastlab shifobaxsh vosita sifatida qaralganligi sababli, ishga dorishunoslar aralashdi. Farmatsevtika magistri N.Teyx, N.Ivanov va I.Pervushin kabi bilimdon kishilar o‘zlarining xususiy zavodlarini qurdi. Ular orasida Teyxning korxonasi o‘ttiz yil mobaynida uzluksiz ishladi. Uning suvlari yuksak sifati bilan mijozlar ishonchini qozondi. Pervushinning vorislari esa 1908-yilga kelib o‘z ishini butunlay to‘xtatishga majbur bo‘ldi. Ivanovning avlodlari esa ishlab chiqarishni davom ettirib, yillik daromadni o‘n ikki ming so‘mga qadar yetkazdi.

Vaqt o‘tishi bilan bu yangi tarmoqning serdaromad ekanligi ko‘pchilik savdogarlarni o‘ziga tortdi. O‘n to‘qqizinchi asrning saksoninchi yillarida bozorga butunlay yangi ishtirokchilar qo‘shildi. Shahar boshlig‘ining sobiq kotibi Dmitriy Petrov hamda Agamalov o‘z ishlab chiqarish maskanlarini yaratdi. Ularning bozorga kirib kelishi sohadagi raqobatni yanada kuchaytirib yubordi. 1895-yilga kelib esa muhandis-texnolog Moisey Kogan sohada katta savdo burilishini amalga oshirdi. U xaridorlarga yaqinroq bo‘lish maqsadida Toshkent ko‘chalarida o‘n to‘qqizta maxsus savdo do‘konchasi ochdi. Bu puxta o‘ylangan tarqatish usuli korxonaning yillik daromadini yigirma besh ming so‘mga olib chiqdi. Savdodagi muvaffaqiyatlar 1906-yili aka-uka Leyba va Moisey Livshitslarni ham shu ishga undadi. Lekin ular ishlab chiqarishning texnik va moliyaviy murakkab jihatlarini eplay olmadi. Uch oylik samarasiz urinishlardan so‘ng, ular zavodni Kabilnitskiy ismli kishiga sotib yubordi. Aka-ukalarning o‘zi esa baliq sotish ishiga o‘tib ketdi. Garchi ularning yangi savdosi ham dastlab yurishmagan bo‘lsa-da, bu voqea suv savdosining naqadar mashaqqatli ekanini ko‘rsatadi.

Aynan shu qizg‘in pallada milliy tadbirkorlarimiz sahnaga chiqib, chinakam mahorat ko‘rsatdi. Ular bu foydali savdoni chetdan kuzatibgina qolmay, uning ichiga dadil kirib bordi. 1902-yilda Inog‘om Rahmatullinov “Chumoli” nomli o‘z zavodini ochdi va el og‘ziga tushdi. 1905-yilda esa Rajiboy ismli ishbilarmon “Asalari” nomi ostida faoliyat boshladi. Bu nomlarning o‘ziyoq xalqimizning mehnatkashlik va kuchli harakatchanlik tabiatini o‘zida yaqqol aks ettirgan. 1907-yilda Abdulg‘ani Rahimboyevning “Bulbul” nomli korxonasi xaridorlar xizmatiga shaylandi. 1909-yilda esa Xo‘ja Xojinov o‘z maskaniga “Taraqqiyot” degan yuksak va mazmunli nom berdi. Bu korxonalarning barchasi ataylab Yusuf Davidovning paxta tozalash zavodi atrofida joylashtirilgan edi. Ushbu hudud shaharning asosiy sanoat va transport o‘chog‘i bo‘lib, mahsulotni tarqatish uchun eng qulay nuqta sanalgan. 

Milliy sanoatchilarimiz faqatgina ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish bilan kifoyalanib qolmadi. Ular chanqovbosti ichimliklar uchun kimyoviy jihatdan murakkab bo‘lgan tayyorlash usullarini ham ilg‘or tarzda takomillashtirdi. Tadbirkorlarimiz eng maqbul va arzon usullarni o‘rganib, darhol amaliyotga joriy etdi. Bu yangiliklar salqin ichimliklarni boylar dasturxonidan oddiy xalq orasiga olib chiqdi. Masalan, salqin ichimliklar ishlab chiqarishda qimmatbaho shakar o‘rniga undan ancha arzon va shirinroq saxarin moddasini qo‘shish yo‘lga qo‘yildi. Bunday oqilona va puxta o‘ylangan tadbirlar mahsulot tannarxini keskin kamaytirishga xizmat qildi. Natijada, yuz ming so‘mlik ulkan aylanmaning asosiy qismi mahalliy ishbilarmonlarimiz qo‘liga o‘tdi. 

Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA