Тадбиркорлар фаолиятидаги маъмурий тўсиқлар олиб ташланиб, янги енгилликлар тақдим этилди
2026 йил 21 октябрда «Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига тадбиркорлик субъектлари учун тартибга солиш юкини камайтиришга қаратилган ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида»ги қонун кучга кирди.
Қонун билан қандай меъёрлар амалиётга жорий этилди? Тадбиркорлик субъектлари учун қандай янги қулайликлар яратилди? Шу ҳақда Сенатнинг Бюджет ва иқтисодий масалалар қўмитаси раиси Эркин Гадоев билан суҳбатлашдик.
– Мамлакатимизда тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш механизмларини такомиллаштириш борасида салмоқли ишлар амалга оширилмоқда.
Хусусан, тадбиркорлик субъектларини текширишга доир чекловлар, молиявий ва маъмурий жарималарни қисқартириш, турли имтиёз ва қулайликлар яратиш, солиқ муносабатларида рақамлаштириш жараёнларини кенгайтириш тадбиркорлик фаолиятини самарали ташкил этишга хизмат қилмоқда.
Шу билан бирга, қонунчилик талаблари бузилган ҳолларда ҳуқуқий таъсир чораларини қўллаш, шунингдек, қоидабузарлик бартараф этилганидан кейин тадбиркорлик фаолиятини тезкорлик билан тиклаш жараёнида айрим ортиқча маъмурий тартиб-таомиллар сақланиб қолаётган эди. Бу эса тадбиркорлик субъектларининг ортиқча вақт ва маблағ сарфлашига сабаб бўлган.
Мазкур муаммоларни бартараф этишга қаратилган ушбу қонун тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқларини суд орқали ҳимоя қилиш тизимини такомиллаштирди ҳамда уларнинг вақт ва молиявий харажатларини қисқартиришга имконият яратди.
– Ҳисобварақлар бўйича операцияларни тўхтатиб туриш тартибида айнан қандай ўзгаришлар жорий этилди?
– Солиқ кодексига мувофиқ, тадбиркорлик субъектларининг банк ҳисобварақлари бўйича операцияларини 10 кундан ошмаган муддатга солиқ органи, 10 кундан ортиқ муддатга эса суд тўхтатиб туриши мумкин эди.
Банк ҳисобварақлари бўйича операцияларни тўхтатиб туриш деганда барча ҳисобварақлар бўйича чиқим операцияларини тўхтатиб туриш тушунилади. Мазкур чора солиқ мажбуриятларининг бажарилишини таъминлаш мақсадида қўлланиб келинган.
Шу пайтгача амал қилиб келган тартибга кўра, тадбиркор қонунчилик талабларини бажарган ва ҳисобварақларга қўйилган чекловни солиқ органининг ўзи бекор қилиши мумкин бўлган ҳолларда ҳам, ҳатто унинг эътирози мавжуд бўлмаса-да, масалани судда кўриб чиқиш зарурати юзага келган. Бу эса ортиқча вақт ва маблағ сарфига сабаб бўлган.
Шу боис тадбиркорлик субъекти солиққа оид ҳуқуқбузарликни тан олган ва унга эътироз билдирмаган ҳолларда банк ҳисобварақлари бўйича операцияларни тўхтатиб туриш ваколатини солиқ органига бериш зарурати юзага келди. Шунингдек, ҳуқуқбузарлик бартараф этилгач, чекловни бекор қилиш ваколатини ҳам солиқ органига бериш белгиланди. Агар тадбиркор қабул қилинган қарордан норози бўлса, масала суд тартибида кўриб чиқилади.
Олий суд маълумотларига кўра, 2023 - 2025 йилларда иқтисодий судлар томонидан тадбиркорлик субъектларининг банк ҳисобварақлари бўйича операцияларни тўхтатиб туришга доир ҳуқуқий таъсир чорасини қўллаш ҳақида жами 960 мингдан ортиқ иш кўриб чиқилган. Уларнинг 95 фоизида солиқ органларининг аризалари қаноатлантирилган. Қолган 5 фоиз иш бўйича эса, асосан, солиқ тўловчилар қонунбузилиш ҳолатларини бартараф этгани сабабли аризаларни қаноатлантириш рад этилган.
Ушбу ҳолатлар низосиз масалаларни судгача ҳал этиш ва ортиқча маъмурий тартиб-таомилларни қисқартириш заруратини кўрсатди.
– Тадбиркорларнинг ҳуқуқий кафолатлари қай даражада кучайтирилди?
– Қонун билан Иқтисодий процессуал ва Солиқ кодексларига тегишли ўзгартириш ва қўшимчалар киритилди. Жумладан, солиқ тўловчи бўлган тадбиркорлик субъекти солиққа оид ҳуқуқбузарликни тан олган ва унга эътироз билдирмаган тақдирда, унинг банк ҳисобварақлари бўйича операцияларни тўхтатиб туриш, шунингдек, ҳуқуқбузарлик бартараф этилганидан кейин чекловни бекор қилиш солиқ органи томонидан амалга оширилади.
Агар солиқ тўловчи солиқ органининг банк ҳисобварақлари бўйича операцияларни тўхтатиб туриш тўғрисидаги қарорига эътироз билдирса, ушбу масала солиқ органининг аризаси асосида судда кўриб чиқилиши мумкин.
Тадбиркорлик субъекти фаолияти асоссиз тўхтаб қолишининг олдини олиш мақсадида солиқ органи тегишли масалани ҳал этиш учун судга бериладиган аризани солиқ тўловчининг эътирози келиб тушган кундан эътиборан уч кундан кечиктирмай тақдим этиши белгиланди.
Тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқларини кафолатлаш мақсадида солиқ органи судга ариза билан мурожаат қилганда солиқ тўловчининг эътирози, қонунчилик талаблари бузилганлиги ҳамда унга тегишли хабарнома юборилганлигини тасдиқловчи далилларни тақдим этиши талаб қилинади.
Агар суд солиқ тўловчининг эътирозларини асосли деб топса ёки қонунбузилиш ҳолатлари бартараф этилгани сабабли банк ҳисобварақлари бўйича операцияларни тўхтатиб туришни рад этиш ҳақида қарор қабул қилса, мазкур қарор қонуний кучга кирган куннинг ўзида ҳисобварақларга қўйилган чеклов бекор қилинади.
– Тадбиркорларнинг вақт ва молиявий харажатлари қанчалик камаяди?
– Қонун тадбиркорлик субъектларининг солиққа оид ҳуқуқбузарликлар сабабли тўхтаб қолган фаолиятини тезкорлик билан тиклашга хизмат қилади. Натижада ортиқча маъмурий тартиб-таомиллар қисқартирилиб, тадбиркорларнинг вақт ва молиявий харажатлари камайтирилади.
Шу билан бирга, низосиз масалаларни судгача ҳал этиш самарадорлиги ошади. Тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш механизмлари такомиллаштирилади. Бу эса уларнинг одил судловдан фойдаланиш имкониятларини кенгайтиради.
Энг муҳими, қонунчилик талабларига риоя қилаётган тадбиркорлар фаолиятида асоссиз узилишларнинг олдини олиш, маъмурий тўсиқларни камайтириш ва ишбилармонлик муҳитини янада яхшилаш учун қўшимча ҳуқуқий шароитлар яратилди.
ЎзА мухбири
Норгул Абдураимова суҳбатлашди.
