Sohibqiron sarkardalari: Abbos bahodur qismati
Buyuk davlatlar yolg‘iz bir hukmdor kuchi bilan qad rostlamaydi. Amir Temur saltanatining yengilmas qudrati ham uning yonida turgan sadoqatli sarkardalarga tayangan. O‘rta asr tarixchilari o‘z asarlarida bunday benazir siymolarning jasoratini keng yoritgan. Ular orasida muhim o‘rin tutgan tarixiy shaxslardan biri Abbos bahodurdir. Bu mashhur sarkardaning bosib o‘tgan hayot yo‘li Vatan himoyasi yo‘lidagi fidokorlik namunasi sanaladi. Uning faoliyati oddiy jangchilikdan tortib, saltanatning eng yuqori harbiy unvonigacha bo‘lgan mashaqqatli yo‘lni qamrab oladi. Har bir tarixiy lahzada uning mardligi va sodiqligi sinovdan muvaffaqiyatli o‘tgan.
Abbos bahodur qipchoq urug‘ining nufuzli va dovyurak sardorlaridan biri edi. Uning nomi dastlab Movarounnahrni mo‘g‘ul bosqinchilaridan ozod qilish harakatlarida namoyon bo‘ladi. Xususan, bir ming uch yuz oltmish beshinchi yilning yigirma ikkinchi may kuni yuz bergan mashhur “Loy jangi” tarixda o‘chmas iz qoldirgan. O‘sha kuni jang maydonida tabiiy sharoit o‘ta og‘ir edi. Tabiat injiqliklari va tinimsiz jala lashkarning harakatini cheklab qo‘ygan bir paytda jasorat hal qiluvchi ahamiyat kasb etdi. Abbos bahodur Sohibqiron cherigining qanbul, ya’ni qanotlarni himoya qiluvchi qismida sobit turdi. Boshqa qismlarda sarosima boshlangan bir paytda, u dushmanning keskin hujumlarini qaytardi. Shu tariqa, qo‘shinning asosiy tayanchini saqlab qolishda mislsiz matonat ko‘rsatdi. Qanbul qismining mahkam turishi butun lashkarni mutlaq halokatga yuz tutishidan asrab qolgan edi.
Sohibqiron o‘z safdoshlarining layoqatini aniq baholay oluvchi o‘tkir zehn sohibi bo‘lgan. Bir ming uch yuz yetmishinchi yil bahorida Balx yaqinida amir Husayn bilan hal qiluvchi to‘qnashuv bo‘lib o‘tdi. Ikki yirik amir o‘rtasidagi kurash uzoq yillar davom etgan edi. Movarounnahrning kelgusi taqdiri aynan shu jangda hal qilinishi kutilayotgandi. Bu keskin harbiy harakatlarda Abbos bahodur Amir Temur tomonida turib, o‘zining butun harbiy salohiyatini namoyish qildi. Uning boshqaruvidagi qo‘shin qismlari dushman saflarini yorib o‘tishda asosiy vazifani bajardi. To‘qqizinchi aprel kuni g‘alaba to‘liq ta’minlangach, yangi mustaqil davlatning poydevori mustahkamlandi. Shu kuni Amir Temur eng ishonchli va dovyurak safdoshlarini yuksak unvonlar bilan taqdirladi. Abbos bahodurga ham davlatning oliy harbiy unvonlaridan biri – amiri lashkar, ya’ni cherik begi maqomi berildi. Bu unvon uning saltanat harbiy boshqaruvida qanchalik muhim o‘rin tutganini yaqqol tasdiqlaydi. Endilikda u butun qo‘shin yo‘nalishini belgilovchi asosiy shaxslardan biriga aylandi.
Tarixchilarning taxminlariga ko‘ra, Abbos bahodurning yoshi Sohibqironga nisbatan ulug‘roq bo‘lgan. Shu bois u butun umrini faqat uzoq va uzluksiz janglarda o‘tkazmadi. Bir ming uch yuz sakson beshinchi yilgacha u deyarli barcha yirik yurishlarda qo‘shinning oldingi saflarida bordi. Biroq, keyingi yillarda unga yanada mas’uliyatliroq, saltanatning yuragini saqlash vazifasi topshirildi. Sohibqiron bir ming uch yuz sakson oltinchi yilda mashhur “uch yillik yurish”ga otlangan paytda poytaxt himoyasini kimga topishirishni uzoq o‘ylamadi. Bu ulkan safar davomida g‘arbiy hududlarda keng ko‘lamli harbiy harakatlar olib borilgan. Bunday uzoq muddatli safar chog‘ida davlatning markaziy hududlarini himoyasiz qoldirish mumkin emas edi. Shu sababli keksa va tajribali sarkarda Samarqandda qoldirildi. Unga berilgan vazifa shunchaki poytaxt darvozalarini qo‘riqlash emasdi. U butun Movarounnahrni nazorat qilishi va osoyishtalikni ta’minlashi kerak edi. Bunday ulkan ishonch va vakolat faqat eng sadoqatli, aql-idrokli mutasaddilargagina bildirilgan.
Saltanat sarhadlarini turli xavf-xatarlardan saqlash doimo kuchli sergaklikni talab qilgan. Bir ming uch yuz sakson yettinchi yilning oxirida Oltin O‘rda hukmdori To‘xtamishxon kutilmaganda nonko‘rlik qildi. Aslida bu hukmdor Sohibqironning beminnat yordami tufayli taxtga o‘tirgan edi. U juda katta qo‘shin bilan Movarounnahr tuprog‘iga bostirib kirdi. Bu nozik pallada Amir Temur asosiy kuchlar bilan olis safarda edi. Vatan himoyasi esa Samarqandda qolgan Abbos bahodur kabi keksa sarkardalarning zimmasiga tushdi. Dushmanning shiddatli hujumini to‘xtatish maqsadida qipchoq sardori zudlik bilan qo‘shin to‘pladi. U yog‘iy kelayotgan yo‘lni to‘sish uchun o‘z cherigi bilan ularga peshvoz chiqdi. Hal qiluvchi shafqatsiz to‘qnashuv O‘tror shahridan besh chaqirim sharqroqda joylashgan Chukalak mavzesida bo‘lib o‘tdi. Yoshi bir joyga borib qolganiga qaramay, sarkarda qo‘lidan qurolini tashlamadi. U qaqshatqich jangda so‘nggi nafasigacha jasorat ko‘rsatib, og‘ir yarador bo‘ldi. Vatan tuprog‘ini himoya qilish yo‘lida jonini ayamagan qahramon oradan ko‘p o‘tmay yorug‘ olamni tark etdi.
Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA
