“Шарафномайи шоҳий” – ҳарбий қудрат ва бунёдкорлик қомуси
Ўн олтинчи аср Турон тарихида тарқоқлик барҳам топиб, яхлит давлатчилик тикланган давр ҳисобланади. Бу пайтда минтақа ҳаётида туб бурилишлар юз берди. Айнан шу муҳим давр манзараси тарихчи Ҳофиз Таниш Бухорийнинг қалами орқали бизгача етиб келган. Олимнинг машҳур асари бир минг беш юз саксон тўртинчи ва тўқсонинчи йиллар оралиғида ёзиб тугалланган.
Мазкур илмий дурдона фанда “Абдулланома” ёки “Шарафномайи шоҳий” номи билан шуҳрат қозонган. Бу нодир битик нафақат ҳукмдор мадҳи, балки миллатимиз давлатчилигининг ўта нозик қатламларини очиб берувчи бебаҳо манбадир. Асарнинг тили ўзига хос бўлиб, у назм ва қофияланган наср уйғунлигида битилган.
Асар муқаддимасида қадимий тарихимизнинг муҳим саҳифалари яширинган. Унда Чингизхон юришларидан то шайбонийларнинг ҳокимият тепасига келишигача бўлган воқеалар баён қилинади. Ҳофиз Таниш Бухорий фақатгина Бухоро хонлиги тарихини ёзиш билан чекланмаган. У Дашти Қипчоқда Абулхайрхон давлатининг пайдо бўлиши ва Шайбонийхоннинг Хуросонга юришларини ҳам чуқур таҳлил этади. Шайбонийлар ва Заҳириддин Муҳаммад Бобур ўртасидаги ҳарбий тўқнашувлар ҳам ёритилган. Муаллиф бу орқали Мовароуннаҳр ва Хуросондаги сиёсий воқеалар узвий боғлиқ эканини исботлайди. Далиллардан кўринадики, давлатни бирлаштириш ғояси ўша пайтдаги энг асосий сиёсий эҳтиёж бўлган.
Асарнинг марказий қисмида Бухоро ҳукмдори Абдуллахон иккинчининг саъй-ҳаракатлари ёритилган. Хон тарқоқ ерларни ягона туғ остида жамлаш учун қаттиқ кураш олиб борди. Унинг пухта ҳарбий режалари ва оқилона бошқарув усуллари натижасида Дашти Қипчоқ, Хоразм ва Бадахшон Бухорога қўшиб олинди. Муаллиф ҳукмдорнинг саркардалик маҳоратини юксак баҳолайди. Бухоро ҳукмдори мамлакатни сиёсий жиҳатдан бирлаштириб, бош ҳокимиятни мустаҳкамлади. Асарда Бухоро қўшинларининг тузилиши, жанг тартиблари ва қурол-яроғлари ҳақида нодир маълумотлар сақланиб қолган. Бу далиллар минтақада ҳарбий санъат қай даражада юксак бўлганини кўрсатиб беради.
Ички барқарорлик ташқи алоқалар ривожига кенг йўл очди. Ҳофиз Таниш Бухорий Мовароуннаҳрнинг Туркия, Эрон ва Ҳиндистон билан ўрнатган муносабатларини теран мушоҳада қилади. Шунингдек, Россия томон йўналтирилган савдо карвонлари ҳақида муҳим маълумотлар келтирилган. Бу тарихий битиклар юртимиз жаҳон савдо йўлларининг энг қайноқ нуқталаридан бирига айланганини тасдиқлайди. Ушбу даврда мамлакатда улкан бунёдкорлик ишлари жадал олиб борилди. Асарда тилга олинган муҳташам меъморий обидалар ва мураккаб сув иншоотлари аждодларимизнинг юксак муҳандислик салоҳиятини намоён этади. Шаҳарлардаги гавжум бозорлар, кенг кўчалар ва карвонсаройлар юрт фаровонлигининг ёрқин белгиси ҳисобланган.
“Абдулланома”нинг яна бир улкан илмий қиймати унинг ноёб этнографик маълумотларига боғлиқдир. Китобда Мовароуннаҳр халқларининг келиб чиқиши жуда аниқ ва муфассал кўрсатиб берилган. Жумладан, қадимги қанғли, қипчоқ, қорлуқ, халаж ва оғажири қавмларининг тарихи баён этилган. Қўнғирот, орлот, уйғур, сулдуз, баёвут ва дўрмон уруғларининг ўзига хос урф-одатлари нозик тафсилотларигача ёзиб қолдирилган. Бу нодир маълумотлар ўзбек халқининг шаклланиш жараёнларини теран ўрганиш учун бебаҳо пойдевор вазифасини ўтайди. Тарихчи халқимизнинг қон томирлари нақадар узоқ ўтмишга бориб тақалишини илмий асослаб берган. Бу тадқиқотлар миллатнинг ўзлигини англашида беқиёс аҳамиятга эга.
Муаллиф ушбу шоҳ асарни яратишда турли тарихий ёзма манбаларга таянган. Наршахийнинг “Бухоро тарихи” ва Рашидуддиннинг “Жоме ат-таворих” битиклари унга мустаҳкам таянч бўлди. Жувайнийнинг “Тарихи жаҳон кушой” асари ва Мирхонднинг “Равзат ус-сафо” китобидаги далиллар қайта кўриб чиқилди. Шарафуддин Али Яздийнинг “Муқаддимаи Зафарнома”си ва Мирзо Ҳайдарнинг “Тарихи Рашидий” меросидан ҳам унумли фойдаланилган. Бироқ “Абдулланома”нинг асосий қуввати унинг тирик шоҳидлар тилидан ёзиб олинганидадир. Ҳофиз Таниш Бухорий воқеаларни шунчаки қоғозга туширмади. У турли воқеаларни ўнлаб инсонларнинг сўзлари орқали қатъий тарозига солди. Асар икки йирик қисм ва муқаддимадан иборат, аммо унинг охири ёзиб тугаллангани ҳақида аниқ маълумот йўқ.
Ушбу дурдона асарни форс тилидан ўзбек тилига ўгириш йўлида забардаст олимларимиз улкан меҳнат қилдилар. Йигирманчи аср ўрталарида шарқшунос таржимон Содиқ Мирзаев бу масъулиятли вазифани шараф билан адо этди. Кейинчалик эса академик Бўрибой Аҳмедов томонидан бу тарихий хазина тўлдирилиб, қайта нашр этилди. Асрлар оша сақланиб келаётган ушбу битиклар бугунги кун кишисига ҳам кўп нарсани сўзлайди. Асар тарқоқлик ҳеч қачон миллатга манфаат келтирмаслигини исботловчи тарихий сабоқдир. Улуғ аждодларимиз қудратли ва фаровон давлат қуриш йўлида мислсиз матонат кўрсатган. Тарихий ҳақиқатни ўзида жамлаган ушбу мерос халқимизнинг беқиёс бунёдкорлик қудратидан дарак бериб туради.
Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА
