Samarqandlik zargar qo‘lida saqlangan noyob xazina
Bibixonim majmuasi yaqinida saqlanib qolgan kumush tangalar xazinasi Mirzo Ulug‘bek davrida Samarqandning keng qamrovli savdo aloqalari markazi bo‘lganini ko‘rsatuvchi qimmatli moddiy manbadir.
Temuriylar saltanatining xo‘jalik hayoti hamda shaharlararo mol ayirboshlash tarixida tanga xazinalari muhim yozma va ashyoviy guvohlik vazifasini bajaradi. O‘tgan asrda Samarqand shahridagi Bibixonim jome masjidi hududida yozuvchi Sergey Borodin tomonidan mahalliy hunarmand zargardan olingan yigirma dona kumush tangadan iborat majmua ana shunday topilmalar sirasiga kiradi. Mazkur xazina tarkibi hijriy 808 yildan 840 yilgacha, ya’ni milodiy 1405–1437-yillar oralig‘idagi o‘ttiz yildan ortiq davrni qamrab oladi. Ushbu tangalar Shohrux Mirzo hamda uning Movarounnahrdagi noibi Mirzo Ulug‘bek nomidan chiqarilgan bo‘lib, davrning pul muomalasi manzarasini yaqqol ko‘rsatadi. Tarixchi olim Mixail Fyodorov mazkur topilmani o‘rganar ekan, unda nafaqat poytaxt shahar, balki saltanatga qarashli o‘n ikkita turli shahar zarbxonalari mahsulotlari bir joyga jamlanganiga e’tibor qaratadi. Bu ko‘rsatkich Samarqand bozorlariga turli o‘lkalardan karvonlar muntazam kelib turganini tasdiqlaydi.
To‘plamning salmoqli qismini Samarqand zarbxonasida bosilgan kumush pullar tashkil etadi. Jami tangalarning o‘ttiz foizi aynan shu shaharga tegishli bo‘lib, ular hijriy 830, 833, 835 va 840 yillarda zarb qilingan. Samarqandda hijriy 835, ya’ni milodiy 1431–1432-yilda chiqarilgan kumush tanganing ko‘ndalang o‘lchami 2,2 santimetr keladi. Tanganing bir tomonida doira shaklidagi hoshiya ichida hukmdor nomi, ikkinchi tomonida esa rasmiy matnlar nafis xat bilan bitilgan. Xazinadagi eng so‘nggi sana hijriy 840, ya’ni milodiy 1436–1437-yillarga to‘g‘ri kelgani bois, mutaxassislar ushbu majmua o‘n beshinchi asrning o‘ttizinchi yillari oxirida yerga ko‘milgan degan xulosaga keladi. Keyinchalik uni topgan zargar ehtiyotlab saqlagan bu jamg‘arma davrning turli siyosiy yoki ijtimoiy sabablari tufayli o‘z egasining ixtiyorida qolib ketgan.
Mixail Fyodorov o‘z ilmiy tahlillarida tangalarning kelib chiqish jo‘g‘rofiyasini alohida ajratib ko‘rsatadi. Unda Movarounnahrdan tashqari Xuroson, Eron va Kavkaz hududlaridagi yirik markazlar belgisi bosilgan namunalar saqlangan. Xazinada Hirot shahriga oid ikki dona tanga uchraydi. Sabzavor shahri tangalari ham ikki davrga tegishli: biri hijriy 808 yilda tayyorlangan 2,1 santimetrli, ikkinchisi hijriy 833 yilga mansub 2,4 santimetrli pul birligidir. Hirot va Sabzavor namunalari umumiy miqdorning qariyb o‘n foizini tashkil etishi poytaxt bilan Mirzo Ulug‘bek boshqaruvidagi viloyatlar o‘rtasidagi uzluksiz hisob-kitoblarni ko‘rsatadi. Shuningdek, majmua tarkibida Eron hududidagi Koshon, Isfahon va Sova shaharlari zarbxonalariga mansub kumush tangalar mavjud. Janubiy shaharlar pullarining umumiy hisobda o‘n besh foizga yetishi markaziy bozorning qamrovi naqadar keng bo‘lganidan dalolat beradi.
Xorazmda hijriy 833 yilda tayyorlangan tanga ham tarixchilar uchun muhim topilma hisoblanadi. Aylanasi 2 santimetr bo‘lgan ushbu tanga to‘rtburchak shakldagi hoshiya ichiga joylashtirilgan yozuvlari bilan ajralib turadi. Ushbu davrda shimoli-g‘arbiy yo‘nalishdagi karvon yo‘llarining barqarorligi saqlangani tufayli Xorazm bozorlari ham Samarqand savdo muhitiga bevosita ulangan edi. Xazinada Ozarbayjon hududidagi qadimiy Barda shahrida hijriy 811 yilda chiqarilgan, kengligi 2,6 santimetr bo‘lgan kumush tanga ham saqlangan. Kaspiybo‘yi va Kavkaz shaharlari tangalarining Samarqandda bo‘lishi masofalar olis bo‘lishiga qaramay, aloqalar to‘xtamaganini ochib beradi.
Tarixchi olim Mixail Fyodorov e’tibor qaratgan yana bir topilma Ashpara qal’asida hijriy 830, ya’ni milodiy 1426–1427-yillarda zarb qilingan tangadir. Ashpara istehkomi davlatning shimoli-sharqiy hududlarini himoya qiluvchi muhim manzil bo‘lib, Mirzo Ulug‘bekning 1425-yildagi harbiy harakatlaridan so‘ng nazorat ostiga olingan edi. Harbiy istehkomlarda bunday pullarning muomalaga chiqarilishi qo‘shin ta’minoti va chegara hududlaridagi barqarorlik bilan bog‘liq bo‘lgan. Tangadagi bitiklar zarbxona ustasining xattotlik uslubida ayrim farqlar bo‘lganini bildiradi. Hatto sana yozilishida raqamlarning odatdagidan boshqacha joylashuvi kuzatiladi. Bunday o‘ziga xosliklar dala sharoitida yoki zarur holatlarda pul birliklarini tezkor muomalaga chiqarish talabi bilan izohlanadi.
Samarqand tanga xazinasidagi xilma-xillik o‘sha davrda amal qilgan muomala qoidalarining puxtaligini anglatadi. Saltanatning turli viloyatlarida chiqarilgan kumush tangalar metall tarkibi va vaznining bir xil me’yori tufayli markaziy shaharlarda erkin qabul qilingan va o‘zaro to‘lovlarda to‘siqsiz ishlatilgan. Bu holat zargar va savdogarlarga turli shahar tangalarini yig‘ib borish, zarur bo‘lganda ularni buyumlar yasash uchun xomashyo sifatida yoki yirik savdo bitimlarida asosiy vosita tariqasida foydalanish imkonini bergan.
Yigirmata kumush tanganing har birida muhrlangan shahar nomi, hukmdor tamg‘asi va yil hisobi o‘n beshinchi asrning birinchi yarmidagi shaharsozlik va savdo tarmog‘ining haqiqiy hujjatidir. Shohrux Mirzo va Mirzo Ulug‘bek davridagi tinchlik va barqarorlik Samarqandni yirik savdo yo‘llari tutashgan markazga aylantirgan. Kumushning yuqori sifati va tangalarning saqlanish darajasi davlatchilik tizimidagi tartib-intizomning yuqori bo‘lganini tasdiqlaydi. Moddiy topilmalar tarix sahifalarini aniq raqamlar bilan to‘ldirib, o‘tmish haqiqatini bugungi kunga yetkazuvchi ishonchli ko‘prik bo‘lib xizmat qiladi.
Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA
