Тарихни ўрганамиз

XIX асрнинг биринчи ярмида Марказий Осиёда сиёсий, ижтимоий ва демографик жараёнлар кескинлашган бир даврда Қўқон хонлиги минтақадаги энг фаол давлатлардан бири сифатида тарих саҳнасига чиқди. Ана шундай мураккаб даврда Қўқон хони Муҳаммад Алихон Ғозий томонидан амалга оширилган муҳим сиёсий қарорлардан бири Шарқий Туркистондан ўн минглаб уйғур аҳолисининг Фарғона водийсига кўчириб келтирилиши билан боғлиқдир. Тарихий манбаларда бу кўчиш тахминан 70 минг нафар уйғур аҳолиси билан изоҳланади.

Бу воқеа тасодифий миграция эмас, балки ўша давр сиёсий вазиятидан келиб чиқиб пухта режалаштирилган давлат сиёсати маҳсули эди. XIX аср бошларида Шарқий Туркистон ҳудудлари Цин империяси ҳукмронлиги остида бўлиб, маҳаллий мусулмон аҳоли, хусусан уйғурлар оғир солиқ мажбуриятлари, диний чекловлар ва мажбурий меҳнат туфайли ижтимоий босим остида яшар эди. Бу ҳолат минтақада тез-тез қўзғолонлар ва оммавий норозиликларни келтириб чиқарган.

Қўқон хонлиги Шарқий Туркистон билан тарихан узвий диний, этник ва савдо алоқаларига эга бўлган. Муҳаммад Алихон Ғозий ушбу ҳолатдан келиб чиқиб, ўзини нафақат ҳукмдор, балки мусулмон аҳоли ҳимоячиси сифатида кўрсатишга интилди. Айнан шу сиёсий-диний позиция уйғурларни Қўқон хонлиги ҳудудига кўчиб келишга ундаган муҳим омиллардан бири бўлди.

Тарихий манбаларга кўра, уйғурларни Фарғонага олиб келиш ҳарбий босим ёки мажбурий кўчириш йўли билан эмас, балки ихтиёрий асосда амалга оширилган. Қўқон элчилари, савдогарлари ва диний арбоблари орқали Шарқий Туркистонда Қўқон хонлигининг нисбатан барқарор сиёсати, диний эркинликлари ва иқтисодий имкониятлари тарғиб этилган. Кўчиб келувчиларга ер ажратиш, солиқ енгилликлари бериш ва ижтимоий ҳимоя билан таъминлаш ваъдалари берилган.

Кўчиш жараёни асосан Қошғар, Ёрканд ва бошқа шаҳарлардан Андижон, Марғилон ва Қўқон йўналишлари орқали босқичма-босқич амалга оширилган. Фарғона водийсига келган уйғурлар бўш ёки кам ўзлаштирилган ҳудудларга жойлаштирилиб, улар қисқа фурсат ичида деҳқончилик, ҳунармандчилик ва савдо билан шуғуллана бошлаган.

Муҳаммад Алихон Ғозий ушбу сиёсат орқали бир неча муҳим стратегик мақсадларни кўзлаган. Аввало, хонликнинг демографик салоҳиятини ошириш ва аҳолининг меҳнат ресурсларини кўпайтириш муҳим эди. Иккинчидан, уйғурлар ипакчилик, боғдорчилик ва савдо соҳаларида катта тажрибага эга бўлиб, Фарғона иқтисодиётининг ривожига сезиларли ҳисса қўшган. Учинчидан, бу сиёсат орқали Қўқон хонлиги Шарқий Туркистондаги мусулмон аҳоли орасида ўз нуфузини мустаҳкамлашга эришган.

Кўчиб келган уйғурлар Фарғона водийсининг ижтимоий ва маданий ҳаётига тез мослашиб кетди. Улар янги маҳаллалар ва қишлоқлар барпо этиб, ҳунармандчилик анъаналарини ривожлантирди, савдо карвонлари орқали минтақавий ва халқаро алоқаларнинг кенгайишига хизмат қилди. Бугунги кунда Фарғона водийсида яшаб келаётган уйғур аҳолисининг тарихий илдизлари айнан шу давр воқеалари билан чамбарчас боғлиқдир.

Хулоса қилиб айтганда, Қўқон хони Муҳаммад Алихон Ғозийнинг 70 минг нафар уйғурни хонлик ҳудудига олиб келиши оддий кўчиш ҳодисаси эмас, балки давлат манфаатларига хизмат қилган муҳим сиёсий-демографик стратегия бўлган. Ушбу тарихий жараён Қўқон хонлигининг минтақадаги фаол сиёсий мавқеини, диний бирдамлик тамойилларини ва узоқни кўзлаган давлат бошқаруви тажрибасини яққол намоён этади.

Нуриддин Раҳмонов, 

Фарғона давлат университети

ўзбек тили ва адабиёт кафедраси доценти в.б.

ЎзА