Qo‘lyozmadan toshbosmaga: Ilk o‘zbek matbaachisini bilacizmi?
O‘n to‘qqizinchi asrning so‘nggi choragida O‘rta Osiyo madaniy hayotida burilish yuz berdi. Asrlar davomida faqat xattotlar qo‘li bilan ko‘chirilgan asarlar yangi usulda ko‘paytirila boshlandi.
Bu voqelik mintaqada bilim tarqatish sur’atini tezlashtirdi. Bu esa millatning ma’naviy qadr-qimmatini oshirdi. Butun mintaqa miqyosidagi birinchi bosma kitob aynan Xorazm zaminida dunyoga keldi. Bu sharafli va mas’uliyatli vazifani ilk o‘zbek matbaachisi Otajon Abdalov uddaladi. Uning tarixiy xizmatlari millatimiz ma’naviy tafakkurini yangi bosqichga olib chiqdi.
Matbaachilik ishi vohada o‘z-o‘zidan paydo bo‘lib qolmagan edi. Bu murakkab jarayon bevosita davlat rahnamoligida amalga oshirildi. Bir ming sakkiz yuz yetmish to‘rtinchi yilda Xiva xoni saroyida maxsus toshbosma tashkil etildi. Muhammad Rahimxon Feruz ma’rifatparvar hukmdor sifatida ilm-fan rivojiga katta mablag‘ ajratdi. Uning saroyi turli sohalardagi bilimdonlar uchun haqiqiy madaniy o‘choqqa aylangan edi. Otajon Abdalov o‘n sakkiz yoshida o‘z faoliyatini aynan mana shu saroy matbaasida boshladi. U faqatgina texnik ishchi emas, balki teran bilim egasi edi. Noshir chop etish uchun eng munosib asarlarni shaxsan o‘zi tanlardi. So‘ngra ularni nashr qilishga ruxsat olish uchun xonga tavsiya etardi.
Bir ming sakkiz yuz yetmish oltinchi yilda yishirma yoshli Otajon Abdalov “Nisob us-sibyon” asarini toshbosmada bosib chiqardi. Ushbu nodir kitob darhol Muhammad Rahimxonga taqdim qilindi. Asar muallifi taniqli shoir va pedagog Abu Nasr Farrohiy edi. Bu kitobning nashr uchun tanlanishi bejiz emas edi. Qo‘llanma maktab va madrasa toliblari uchun zarur manba hisoblangan. U bolalarga arab va fors tillarini chuqur o‘rgatishga mo‘ljallangan edi. Asar asosan lug‘at xususiyatiga ega bo‘lib, ta’lim sifatini oshirishda muhim o‘rin tutgan. Bu esa yosh avlod tarbiyasiga, ularning til o‘rganishiga davlat darajasida e’tibor qaratilganini tasdiqlovchi dalildir.
Tarixchilar ushbu bosma kitobning tashqi ko‘rinishi va mazmunini alohida o‘rganganlar. Qo‘llanma muallifning sermazmun kirish so‘zi bilan boshlanadi. Unda kitobning maqsadi haqida qisqacha axborot berilgan. Kitobning o‘lchami yigirmaga o‘n to‘rt yarim santimetrni tashkil etadi. Mazkur matn och sarg‘ish qog‘ozga, to‘q qora rangda va katta yozuvda terilgan. Darslik jami ellik uch betdan iborat bo‘lgan. Asar matnini taniqli kotib Ibrohim Sulton o‘ta nafis nasta’liq xati bilan ko‘chirib bergan. Otajon Abdalov qo‘lyozmalarni nashrga tayyorlashda doimo mohir xattot va shoirlar ko‘magidan foydalangan. Bu holat qadimiy husnixat san’ati bilan yangi bosma usulining mukammal uyg‘unligini yaratdi.
Shundan so‘ng Xorazmda kitob chop etish ishlari jadal tus oldi. Bir ming sakkiz yuz yetmish oltinchi yildan bir ming to‘qqiz yuz o‘ninchi yilgacha katta mehnat qilindi. Otajon Abdalov mazkur davrda o‘ndan ortiq yirik kitoblarni nashrdan chiqardi. U milliy adabiyotimiz durdonalarini xalqqa yetkazishni o‘z burchi deb bildi. Buyuk mutafakkir Alisher Navoiyning o‘lmas merosi ko‘plab nusxalarda ko‘paytirildi. “Xamsa” tarkibidagi “Hayrat ul-Abror” dostoni bir ming sakkiz yuz saksoninchi yilda bosildi. Bir yil o‘tib “Xazoyin ul-Maoniy”, keyin esa “Chor devon” chop etildi. Shuningdek, Ogahiyning “Tavizul oshiqin” asari ham kitobxonlarga taqdim qilindi. Keyinroq Feruzning g‘azallari va “Majmuat ush-shuaro” to‘plami ham nashr yuzini ko‘rdi.
Matbaachining serqirra faoliyati faqat kitob chiqarish bilan cheklanib qolmadi. Rossiya imperiyasi tuzumi inqirozlaridan so‘ng tuzilgan Xorazm xalq hukumati davrida uning tajribasi asqotdi. U yosh hukumatning muhim xitobnomalari va tarixiy hujjatlarini bosib chiqardi. Eng e’tiborli jihati shundaki, u Xiva shahrida ko‘p tilli gazetalar chiqarishga boshchilik qildi. Bu gazetalar o‘zbek, rus, turkman va qoraqalpoq tillarida chop etilardi. Mazkur holat o‘sha davrda Xivaning mintaqadagi yirik ma’naviy va siyosiy o‘choq bo‘lganligini ko‘rsatadi. Qardosh millatlar uchun o‘z tilida matbuot yaratilishi yuksak madaniyat belgisidir.
Otajon Abdalov kabi fidoyi ziyolilar asos solgan matbaachilik maktabi tafakkur rivojida beqiyos o‘rin tutadi. Qadimiy qo‘lyozmalarni asrab-avaylash bilan birga, ularni keng ommaga tarqatish chinakam ma’rifiy jasorat edi. Bu harakat xalqimizning ilm-ma’rifatga bo‘lgan azaliy intilishini dunyoga yorqin namoyon etdi. Milliy merosimizning butun qolishida bunday ulug‘ insonlarning xizmati yuksakdir.
Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA
