Қўлёзмадан тошбосмага: Илк ўзбек матбаачисини билаcизми?
Ўн тўққизинчи асрнинг сўнгги чорагида Ўрта Осиё маданий ҳаётида бурилиш юз берди. Асрлар давомида фақат хаттотлар қўли билан кўчирилган асарлар янги усулда кўпайтирила бошланди.
Бу воқелик минтақада билим тарқатиш суръатини тезлаштирди. Бу эса миллатнинг маънавий қадр-қимматини оширди. Бутун минтақа миқёсидаги биринчи босма китоб айнан Хоразм заминида дунёга келди. Бу шарафли ва масъулиятли вазифани илк ўзбек матбаачиси Отажон Абдалов уддалади. Унинг тарихий хизматлари миллатимиз маънавий тафаккурини янги босқичга олиб чиқди.
Матбаачилик иши воҳада ўз-ўзидан пайдо бўлиб қолмаган эди. Бу мураккаб жараён бевосита давлат раҳнамолигида амалга оширилди. Бир минг саккиз юз етмиш тўртинчи йилда Хива хони саройида махсус тошбосма ташкил этилди. Муҳаммад Раҳимхон Феруз маърифатпарвар ҳукмдор сифатида илм-фан ривожига катта маблағ ажратди. Унинг саройи турли соҳалардаги билимдонлар учун ҳақиқий маданий ўчоққа айланган эди. Отажон Абдалов ўн саккиз ёшида ўз фаолиятини айнан мана шу сарой матбаасида бошлади. У фақатгина техник ишчи эмас, балки теран билим эгаси эди. Ношир чоп этиш учун энг муносиб асарларни шахсан ўзи танларди. Сўнгра уларни нашр қилишга рухсат олиш учун хонга тавсия этарди.
Бир минг саккиз юз етмиш олтинчи йилда йиширма ёшли Отажон Абдалов “Нисоб ус-сибён” асарини тошбосмада босиб чиқарди. Ушбу нодир китоб дарҳол Муҳаммад Раҳимхонга тақдим қилинди. Асар муаллифи таниқли шоир ва педагог Абу Наср Фарроҳий эди. Бу китобнинг нашр учун танланиши бежиз эмас эди. Қўлланма мактаб ва мадраса толиблари учун зарур манба ҳисобланган. У болаларга араб ва форс тилларини чуқур ўргатишга мўлжалланган эди. Асар асосан луғат хусусиятига эга бўлиб, таълим сифатини оширишда муҳим ўрин тутган. Бу эса ёш авлод тарбиясига, уларнинг тил ўрганишига давлат даражасида эътибор қаратилганини тасдиқловчи далилдир.
Тарихчилар ушбу босма китобнинг ташқи кўриниши ва мазмунини алоҳида ўрганганлар. Қўлланма муаллифнинг сермазмун кириш сўзи билан бошланади. Унда китобнинг мақсади ҳақида қисқача ахборот берилган. Китобнинг ўлчами йигирмага ўн тўрт ярим сантиметрни ташкил этади. Мазкур матн оч сарғиш қоғозга, тўқ қора рангда ва катта ёзувда терилган. Дарслик жами эллик уч бетдан иборат бўлган. Асар матнини таниқли котиб Иброҳим Султон ўта нафис настаълиқ хати билан кўчириб берган. Отажон Абдалов қўлёзмаларни нашрга тайёрлашда доимо моҳир хаттот ва шоирлар кўмагидан фойдаланган. Бу ҳолат қадимий ҳуснихат санъати билан янги босма усулининг мукаммал уйғунлигини яратди.
Шундан сўнг Хоразмда китоб чоп этиш ишлари жадал тус олди. Бир минг саккиз юз етмиш олтинчи йилдан бир минг тўққиз юз ўнинчи йилгача катта меҳнат қилинди. Отажон Абдалов мазкур даврда ўндан ортиқ йирик китобларни нашрдан чиқарди. У миллий адабиётимиз дурдоналарини халққа етказишни ўз бурчи деб билди. Буюк мутафаккир Алишер Навоийнинг ўлмас мероси кўплаб нусхаларда кўпайтирилди. “Хамса” таркибидаги “Ҳайрат ул-Аброр” достони бир минг саккиз юз саксонинчи йилда босилди. Бир йил ўтиб “Хазойин ул-Маоний”, кейин эса “Чор девон” чоп этилди. Шунингдек, Огаҳийнинг “Тавизул ошиқин” асари ҳам китобхонларга тақдим қилинди. Кейинроқ Ферузнинг ғазаллари ва “Мажмуат уш-шуаро” тўплами ҳам нашр юзини кўрди.
Матбаачининг серқирра фаолияти фақат китоб чиқариш билан чекланиб қолмади. Россия империяси тузуми инқирозларидан сўнг тузилган Хоразм халқ ҳукумати даврида унинг тажрибаси асқотди. У ёш ҳукуматнинг муҳим хитобномалари ва тарихий ҳужжатларини босиб чиқарди. Энг эътиборли жиҳати шундаки, у Хива шаҳрида кўп тилли газеталар чиқаришга бошчилик қилди. Бу газеталар ўзбек, рус, туркман ва қорақалпоқ тилларида чоп этиларди. Мазкур ҳолат ўша даврда Хиванинг минтақадаги йирик маънавий ва сиёсий ўчоқ бўлганлигини кўрсатади. Қардош миллатлар учун ўз тилида матбуот яратилиши юксак маданият белгисидир.
Отажон Абдалов каби фидойи зиёлилар асос солган матбаачилик мактаби тафаккур ривожида беқиёс ўрин тутади. Қадимий қўлёзмаларни асраб-авайлаш билан бирга, уларни кенг оммага тарқатиш чинакам маърифий жасорат эди. Бу ҳаракат халқимизнинг илм-маърифатга бўлган азалий интилишини дунёга ёрқин намоён этди. Миллий меросимизнинг бутун қолишида бундай улуғ инсонларнинг хизмати юксакдир.
Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА
