Президент«Жасыл мекен» жалпыұлттық жобасын жаңа кезеңге шығаруды тапсырды

Президент Шавкат Мирзиёев «Жасыл мекен» жалпыұлттық жобасын жаңа кезеңге шығару, махаллаларда тұрғындарға қолайлы экологиялық орта қалыптастыру және инновациялық шешімдерді енгізу жөніндегі тұсаукесеремен танысты.

Өзбекстанда жасыл аумақтарды кеңейту, ағаштар мен бақтар отырғызу бойынша ауқымды жұмыстар атқарылуда. Сонымен қатар егілген көшеттерді сақтап қалу, оларды суару және күтіп-баптауды жүйелі ұйымдастыруда бірқатар кемшіліктер бар.

Өткен жылдың көктемінде егілген көшеттердің бір бөлігі қурап қалған. Бұған өңірдің климаты мен топырағына сәйкес келмейтін ағаш түрлерін таңдау, су көзі жоқ жерлерге көшет отырғызу, аурулар мен зиянкестерге қарсы шаралардың жеткіліксіздігі себеп болып отыр. Арал теңізінің құрғаған табанында отырғызылған ормандарды күтіп-баптау және қорғауда да проблемалар бар екені атап өтілді.

Мемлекет басшысы атқарылған жұмыстың тиімділігін отырғызылған көшеттердің бір, үш және бес жылдан кейінгі жағдайына қарай бағалау қажет екенін атап өтті.

Осыған байланысты көгалдандыру жұмыстарын ғылыми негізде ұйымдастыру, жерді дайындаудан бастап суару жүйесін құру және көшеттерді кемінде үш жыл күтіп-баптауға дейінгі үдерістерді қамтитын тәсілдер таныстырылды. Отырғызу мерзімдерін әр өңірдің ауа райы жағдайы мен ғалымдардың қорытындысына қарай белгілеу, жергілікті климатқа бейім, ыстыққа, суыққа және су тапшылығына төзімді түрлерге басымдық беру көзделіп отыр.

Экология комитетіне әрбір махалла бойынша көшет түрі, отырғызылатын орны және суару жүйесі көрсетілген «жасыл карталарды» әзірлеп, тұрғындарға жариялау тапсырылды. Махалла төрағаларымен бірлесіп, әрбір көшедегі ағаштар мен көшеттердің жағдайын тұрақты бақылау, олардың қурау себептерін анықтап, жою міндеті жүктелді.

Ағаш отырғызу жұмыстарын ең алдымен халық көп шоғырланатын жерлерде, жаяу жүргіншілер жолдары мен тәулік бойы жұмыс істейтін көшелерде ұйымдастыру маңызды екені атап өтілді. Мұндай аумақтарда саялы ағаштарды көбейту арқылы адамдардың жүріп-тұруы мен демалуына қолайлы жағдай жасау қажет екені айтылды.

Таныстырылымда «Жасыл махаллам» бағдарламасы аясында махаллаларға кешенді қызмет көрсету жөніндегі ұсыныстар қаралды. Махалла тапсырысы негізінде сапалы көшеттер, органикалық тыңайтқыштар мен су үнемдейтін суару құралдарын жеткізу, ағаштарды аурулар мен зиянкестерден қорғау қызметтерін жолға қою көзделген.

Әрбір махаллаға орманшы-маман бекітіп, тұрғындарға көшет отырғызу, суару және күтіп-баптауды үйрету, үйлер, мектептер мен балабақшалар арасында шағын ағаш алқаптары мен қоғамдық бақтар құру жоспарланған. Бұл жұмыстарға махалла белсенділері мен жастардан құралған еріктілер қозғалысын кеңінен тартылатын болады.

Махаллалардың «жасыл рейтингін» енгізу ұсынысы да талқыланды. Онда жасыл аумақтардың үлесі, халық санына шаққандағы ағаштар саны, жаңа көшеттердің жерсіну деңгейі және тұрғындардың қатысуы негізгі өлшемдер болады. Жоғары нәтижеге қол жеткізген махаллаларды абаттандыруға қосымша қаражат және «жасыл» жобаларға мақсатты микрогранттар бөлу арқылы ынталандыру тетіктерін әзірлеу тапсырылды.

Өңірлерді көгалдандыруда «3-30-300» қағидатына негізделген бағдарламаларды жүзеге асыру ұсынылды. Бұл қағида бойынша әр адам тұратын, жұмыс істейтін немесе оқитын жерінен кемінде үш ағашты көре алуы, елді мекен аумағының кемінде 30 пайызы ағаш көлеңкесімен қамтылуы және үйінен 300 метр қашықтықта жасыл демалыс орны болуы көзделген.

Осы тәсілдерді әртүрлі табиғи және қала құрылысы жағдайларында қолдану жөніндегі Ташкент қаласының «Янгихаёт», Бұхара облысының «Олот» және Самарқанд облысының «Үргүт» аудандарына арналған жобалар таныстырылды.

«Янгихаётта» махалла және қоғамдық бақтар, көлеңкелі серуен көшелері, сондай-ақ өнеркәсіп кәсіпорындарының айналасында «жасыл белдеулер» құру жоспарланған. Жерасты суларын жинап, суаруға қайта пайдалану, су өткізгіш жабындарды қолдану, органикалық қалдықтардан компост дайындау сияқты шешімдер қарастырылуда. Көгалдандыру жұмыстары өнеркәсіптік шығарындыларды азайту, ауа сапасын автоматты бақылау және қалдықтарды басқаруды жетілдіру шараларымен қатар жүргізіледі.

«Олот» ауданында шөл жағдайына бейім, суды аз қажет ететін өсімдіктер арқылы жасыл жамылғыны кеңейтуге көңіл бөлінеді. Жергілікті көшет шаруашылығын дамыту, дендрологиялық бақ пен тұзға төзімді өсімдіктер бағын құру, жолдар мен каналдар бойында қорғаныш ағаш алқаптарын отырғызу ұсынылды.

«Үргүт» ауданының таулы және тау бөктеріндегі аумақтарға бейім көгалдандыру жұмыстарын жүргізу, дендрологиялық бақ пен қоғамдық саябақтар құру, өнеркәсіптік аймақ пен теміржол маңында «жасыл белдеулер» қалыптастыру көзделуде. «Омонқўтон» ұлттық табиғи паркінде жергілікті ағаштар мен бұталардың тұқымдары негізінде табиғи өсімдік жамылғысын қалпына келтіру шаралары да жүзеге асырылады.

Жобаның ғылыми қамтамасыз етілуін күшейту және заманауи технологияларды енгізу мәселелері қаралды. Өңірлерге бейімделген сау көшеттерді көбейту үшін «ин-витро» зертханалары мен заманауи көшетханалар құру, суды көп қажет ететін сәндік көгалдарды кезең-кезеңімен құрғақшылыққа төзімді өсімдіктермен алмастыру ұсынылды.

«Жасыл жасанды интеллект» модулін тәжірибе ретінде іске қосу жоспарлануда. Жасанды интеллект көмегімен топырақ, климат және сумен қамту жағдайы талданып, көшет отырғызуға қолайлы аумақтар мен ағаш түрлері бойынша ұсыныстар қалыптастырылады. Көшеттердің қурауы, су тапшылығы, аурулар мен зиянкестер қаупін ерте анықтау, жауапты тұлғаларға ескерту және нәтижелерді бірыңғай картадан ашық бақылау мүмкіндігі жасалады.

Шөлейттенуге қарсы күрес, деградацияға ұшыраған жерлерді қалпына келтіру және осы бағытта халықаралық гранттар тарту мәселелері де талқыланды. Шөлді аумақтардағы жер ресурстары мен дәрілік өсімдіктердің мүмкіндіктерін тиімді пайдалану, жеке сектордың қатысуымен жайылымдарда қосылған құны жоғары өнім өндіруге бағытталған жобаларды бастау қажеттігі атап өтілді. 2027 жылғы 1 шілдеге дейін әр өңірде осындай бір үлгілі жобаны іске қосу тапсырылды.

Жауапты тұлғаларға таныстырылған ұсыныстарды айтылған пікірлер негізінде жетілдіру, махаллаларда ағаш отырғызу және күтіп-баптау мәдениетін арттыру, жасыл аумақтарды сақтау бойынша жауапкершілік пен бақылауды күшейту жөнінде тапсырмалар берілді.