Обиҳаёт қадри ва қатъий тартиб: Амир Темур салтанатида ҳовузлар қурилиши тарихидан
Манбаларнинг гувоҳлик беришича, Шаҳрисабздаги Оқсаройнинг томида улкан мармар ҳовуз қад ростлаган эди. Унга обиҳаёт Тахтиқорача довонидан юқори босимли қувурлар орқали олиб келинган.
Сув бино тепасидан пастга сунъий шаршара ҳолатида тушган. Бу мураккаб муҳандислик ечими бугунги кун кишисини ҳам ҳайратга солади. Ўн тўртинчи аср охирида Мовароуннаҳрда обиҳаёт бошқаруви мисли кўрилмаган даражага кўтарилди. Амир Темур салтанатида деҳқончилик давлатнинг асосий таянчи ҳисобланган. Шу боис мамлакатда суғориш ишларига қаратилган эътибор кучайтирилди. Жумладан, Хуросон ва Мовароуннаҳр бўйлаб катта-кичик дарёлардан йирик ирригация тармоқлари чиқарилди. Бу улуғвор қурилишлар орасида сув йиғиш ва сақлашга мўлжалланган кўркам ҳовузлар алоҳида ажралиб туради.
Йирик сув тармоқларини яратиш пухта илмий асосга таянган. Ҳовузларни қазиш фақат тоза манзилларда, махсус қурилиш масъулларининг назорати остида амалга оширилган. Сувни вақтида алмаштириб туриш чоралари доимий равишда кўрилган. Обиҳаётни мусаффо сақлаш давлатнинг муҳим қоидаларидан бири саналган. Аҳоли саломатлигини муҳофаза қилиш мақсадида ҳовузларда отларни суғориш ман этилган. Чорва молларини бу сувларда чўмилтиришга йўл қўйилмаган. Ҳавзаларга ифлос чиқиндиларни оқизиш ёки тупуриш ислом шариати бўйича оғир гуноҳ ҳисобланган. Тозаликни қасддан бузган шахслар жамият томонидан қаттиқ қораланган. Шаҳарлардаги ҳар бир маҳалла масжиди ёнида йирик ва чуқур ҳовузлар қурилган. Улар аҳолининг кундалик маиший эҳтиёжларини барча фаслларда қондиришга хизмат қилган. Хонадонлар ичидаги майда ҳовузчалар эса жазирама ёз ойларида мўътадил микроиқлим яратган.
Бундай юксак тартиб салтанатнинг бошқа ҳудудларида ҳам ўрнатилган. Масалан, Испан элчиси Клавихо ўша вақтда Соҳибқирон салтанати таркибида бўлган Табриз шаҳри майдонларидаги ҳовузларни кундаликларида тасвирлаган. Баҳор келиши билан уларга тоғлардан тоза муз келтириб тўлдирилган. Одамлар сув ичиши учун ҳовуз ёнига мис ва темир косалар тахлаб қўйилган. Пойтахт Самарқандда эса бунёдкорлик кўлами бундан-да кенг эди. Олди-сотди ишларини яхшилаш учун Амир Темур буйруғи билан шаҳарни кесиб ўтувчи янги бозор расталари қурилган. Кеча-кундуз давом этган машаққатли меҳнат натижасида расталар орасидан оқар ариқлар тортилиб, янги ҳовузлар қазилган.
Пойтахт теварагида ўн иккита муҳташам чорбоғ барпо этилиб, уларнинг таърифи дунёга ёйилди. Бу масканлар асосан Зарафшон дарёси ва Дарғом анҳори сувлари орқали озиқланган. Ҳовузларнинг ўлчамлари диний қоидаларга қатъий мослаштирилган. Мусулмончилик талабларига кўра, сув ҳавзасининг эни ва бўйи камида қирқ газ бўлиши шарт эди. Бундан кичик ҳавзадаги сув ҳаром саналган. Самарқанд жанубидаги Миср қишлоғига туташ “Боғи Давлатобод” Аббос канали ёрдамида суғорилган. Унинг ичида баланд дарахтлар билан ўралган олтита йирик ҳовуз бўлган. Шунингдек, қазилган ҳовузлардан бири олтмиш икки метрга йигирма саккиз метр ҳажмда эканлиги қайд этилган. “Боғи Дилкушо” ўртасидаги фавворали ҳовузда эса қизил олмалар қалқиб турган. Саройга кираверишда бир чизиқ бўйлаб жойлашган учта салобатли зал қад ростлаган. Уларнинг ўртасидаги фавворалар бир-бири билан оқар ариқлар орқали туташтирилган.
Мамлакатнинг сувга танқис тоғолди ҳудудларида қишлоқ жамоаларининг муштарак меҳнати асосида қулфакли ҳовузлар қурилган. Улар кам сувли тоғ жилғаларини йиғиш ёки ерости сувларини юзага чиқариш мақсадида барпо этилган. Бу мураккаб коризлар деҳқончилик ерларини обиҳаёт билан таъминлашда беқиёс аҳамият касб этган. Шаҳар боғларидаги сарҳовузлар эса мурабба ва кўп бурчакли шаклларда қазилиб, четларига мармартошлар ётқизилган. Зинапоясимон боғларда поғонали шаршаралар муҳандислик усулида ҳосил қилинган. Тарихчи Ҳофизи Абру ёзганидек, айнан шундай узлуксиз оқар сувлар Самарқандга “Дунё жаннати” деган буюк таърифни келтирган.
Амир Темур салтанатида обиҳаёт бошқаруви шунчаки хўжалик юритиш қоидаси бўлмаган. Бу мукаммал ва яхлит қурилма ўзбек давлатчилигининг теран муҳандислик тафаккурини ёрқин намоён этади. Аждодларимиз ҳар бир қатра сувни бебаҳо неъмат сифатида қадрлаб, уни қатъий қонунлар асосида муҳофаза қилган. Тоғлардан тортиб келинган қўрғошин қувурлар табиат устидан ақл-заковат ғалабасини тасдиқлайди. Ободончилик ва тозаликнинг бундай юксак уйғунлиги бутун салтанатни чинакам фаровон масканга айлантирган. Ўтмишда яратилган бу беқиёс сув иншоотлари бугунги авлод учун тежамкорлик ва юксак яратувчанликнинг муносиб ибрат мактабидир.
Алишер Эгамбердиев, ЎзА
