Қадимги даврда хавфсизлик – ҳаёт ва мамот масаласи эди. Шаҳарлар шунчаки яшаш жойи эмас, балки улкан истеҳком, душман ҳужумини қайтарувчи мураккаб “ҳарбий машина” эди. Бугунги кунда биз кўриб турган тепаликлар ва вайроналар аслида бир пайтлар душманларни даҳшатга солган, ўтиб бўлмас деворлар ва қопқонли дарвозаларга эга бўлган муҳташам қалъалардир. Аждодларимиз фақат лой ва пахсадан қандай қилиб бундай ўқ ўтмас деворларни бунёд этишган? Нега баъзи шаҳарларнинг дарвозалари тўғри эмас, балки лабиринт шаклида қурилган? Ушбу мақолада биз қадимги истеҳкомлар мисолида, ўтмишнинг ҳарбий муҳандислик даҳоси ва шаҳарсозлик сирлари ҳақида сўз юритамиз.
Милоддан аввалги I минг йиллик бошларида Ўрта Осиёда “қалъалар даври” бошланди. Бу даврда кўчманчи қабилалар ва ташқи босқинчилар хавфи кучайгани сабабли, аҳоли ўз манзилгоҳларини ҳақиқий қалъаларга айлантира бошлади. Археологик тадқиқотлар шуни кўрсатадики, Узунқир (Қашқадарё) ва Қизилтепа (Сурхондарё) каби ёдгорликлар шунчаки девор билан ўралган қишлоқ эмас, балки пухта ўйланган мудофаа режасига эга бўлган. Масалан, Узунқир қалъасининг деворлари қалинлиги бир неча метрга етиб, унинг ичида ўқчилар учун махсус йўлаклар ва буржлар (миноралар) қурилган. Бу деворлар нафақат ўқ ва найзалардан, балки қамал машиналарининг зарбаларидан ҳам ҳимоя қилган.
Энг қизиқарли жиҳат — “лабиринт” дарвозалардир. Қадимги муҳандислар дарвоза шаҳарнинг энг заиф нуқтаси эканлигини билишарди. Шунинг учун улар дарвоза олдида шундай йўлак ясашганки, душман тўғридан-тўғри дарвозага урилиш ўрнига, тор йўлакка киришга мажбур бўлган. Бу йўлакда эса улар қалъа деворидаги ҳимоячилар томонидан уч томондан ўққа тутилган. Бундай тактика душманнинг сон жиҳатдан устунлигини йўққа чиқариб, оз сонли ҳимоячилар билан шаҳарни узоқ вақт мудофаа қилиш имконини берган.
Ерқўрғон (қадимги Нахшаб) шаҳрининг тузилиши ҳам ҳайратланарли. Бу шаҳар икки қатор мудофаа девори билан ўралган бўлиб, унинг ҳудуди 340 гектардан ошади. Бундай улкан ҳудудни ҳимоя қилиш учун фақат деворлар етарли эмас эди. Шаҳар ичида мураккаб кўча тармоқлари ва маҳаллалар (блоклар) тизими мавжуд бўлиб, агар душман ташқи деворни ёриб ўтса ҳам, шаҳар ичидаги ҳар бир маҳалла кичик қалъа вазифасини ўташи мумкин эди. Бу – шаҳарсозликдаги “чуқурлаштирилган мудофаа” концепциясининг илк кўринишларидан бири эди.
Бундан ташқари, чегара ҳудудларида, масалан, Сўғдиёна ва кўчманчи дашт чегарасида, Кампирдевор деб номланган узун мудофаа деворлари тизими (Қанғ деворига ўхшаш) мавжуд бўлганлиги ҳақида маълумотлар ва археологик далиллар мавжуд. Бу деворлар Хитойдаги Буюк девор каби машҳур бўлмаса-да, ўз вазифасини – яъни деҳқончилик воҳаларини кўчманчиларнинг тўсатдан қилинган ҳужумларидан ҳимоя қилишни аъло даражада бажарган. Бу иншоотлар минглаб одамларнинг уюшқоқ меҳнати ва давлатнинг иқтисодий қудратисиз қурилиши мумкин эмас эди.
Мазкур мудофаа тизимларининг энг юксак чўққиси – бу Афросиёб (қадимги Мароқанд) истеҳкомларидир. Македониялик Александр бу шаҳарни қамал қилганда, унинг мустаҳкамлигидан ҳайратга тушган. Шаҳар деворлари табиий жарликлар ва тепаликлар билан уйғунлаштирилган ҳолда қурилган бўлиб, бу уни олишни деярли имконсиз қилган. Фақатгина ички хиёнат ёки узоқ муддатли қамал орқалигина бундай шаҳарларни бўйсундириш мумкин эди. Аждодларимизнинг лой ва пахсадан яратган бу мўъжизалари, уларнинг геометрия, физика ва ҳарбий тактика соҳаларидаги чуқур билимларидан далолат беради. Улар қурган “лой қалқон”лар асрлар давомида миллатнинг омон қолишини таъминлади.
Қадимги Ўзбекистон қалъалари ва шаҳарсозлиги – бу шунчаки ўтмиш ёдгорлиги эмас. Бу – хавфсизлик ва тинчликни таъминлаш йўлидаги ақл бовар қилмас интилиш ва заковатининг моддий исботидир. Бугунги кунда биз бу вайроналарнинг аждодларимиз ҳаётида қанчалик муҳим ўрин тутганини яққол тасаввур қилишимиз қийин, аммо бир вақтлар айнан шу деворлар ортида буюк маданият, илм-фан ва ҳаёт гуллаб-яшнаган. Улар бизга тинчликни асраш учун нафақат куч, балки ақл ва пухта режа ҳам зарурлигини эслатиб туради.
Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА