Тарих – турли тақдирлар, турфа маданиятлар ва узоқ ўлкалар вакилларини кутилмаган манзилларда учраштирадиган улкан чорраҳадир. Буюк Ипак йўлининг қоқ марказида жойлашган ўзбек замини асрлар давомида ана шундай цивилизациялар учрашуви маркази бўлиб келган. Ўзбекистондаги кам сонли, аммо ўзига хос тарихга эга олтойларнинг қисмати бунга яққол далилдир.
Биз одатда йирик халқлар тарихига кўпроқ эътибор қаратамиз. Бироқ тарихий ҳақиқат шундаки, баъзан кичик бир этник гуруҳнинг тақдири орқали бутун бир даврнинг маданий ва сиёсий манзарасини англаш мумкин бўлади.
Ўтмиш саҳифаларини варақлаганимизда, халқимизнинг давлатчилик тарихи нақадар кенг географик қамровга эга бўлганини кўрамиз. Буюк Соҳибқирон Амир Темур ва унинг авлодлари даврида Самарқанд ва Ҳирот нафақат сиёсий, балки улкан маданий марказга айланган эди. Темурийлар саройидаги тантаналар шунчаки зиёфат эмас, балки ўз даврининг “халқаро маданият кўриги” мақомида бўлган. Темурийлар даврининг машҳур муаррихи Ҳофизи Абру ўз асарларида бу ҳақда қимматли маълумотларни ёзиб қолдирган. У Амир Темурнинг кенжа ўғли, улуғ ҳукмдор Шоҳрух Мирзо шарафига уюштирилган тантаналардан бирини тасвирлайди.
Ҳофизи Абрунинг ёзишича, мазкур зиёфатда дунёнинг турли бурчакларидан келган санъаткорлар ўз маҳоратларини намойиш этганлар. Тарихчи ўз битикларида байрам иштирокчилари бўлган созандалар ва хонандаларнинг этник таркиби хилма-хиллигига алоҳида урғу беради. Улар орасида форс оҳанглари, араб наволари, мўғул ва хитой қонун-қоидалари асосида куйловчилар билан бир қаторда, “олтойликлар ўлчовида” куй ижро этувчи санъаткорлар ҳам бўлган. Бу далил шуни кўрсатадики, бундан бир неча аср олдин ҳам ҳозирги Олтой ҳудуди ва Марказий Осиё ўртасида узвий маданий алоқалар мавжуд эди. Ўзбек давлатчилиги тарихида туркий халқларнинг ўзаро яқинлиги ва маданий алмашинуви юксак даражада қадрланган.
Олтой халқининг этник илдизлари ва шаклланиш тарихи ҳам ниҳоятда қизиқарлидир. Улар азалдан туркий тилли кўчманчи қабилалар сифатида шаклланган бўлиб, асосан чорвачилик ва овчилик билан шуғулланиб келишган. Тарихий манбаларда уларнинг ўз ёзувига эга бўлмагани қайд этилади, аммо бу уларнинг бой оғзаки ижоди ва анъаналари йўқ дегани эмас. ХХ аср бошларига келиб, Тоғли Олтой ҳудудида бу элатнинг миллат сифатида жипслашув жараёни кучайди. Қизиқарли жиҳати шундаки, 1922 йилдан 1948 йилгача бўлган даврда улар расмий ҳужжатларда “ойротлар” деб ҳам юритилган. Бугунги кунда Россия Федерациясининг Олтой Республикасида истиқомат қилувчи бу халқ ўз таркибида теленгитлар, телеслар, телеутлар, тубалорлар, челканлар ва қумандинлар каби бир қанча этнографик гуруҳларни бирлаштиради.
Ўзбек этнограф олимларининг тадқиқотлари икки халқ ўртасидаги ўхшашликлар шунчаки тасодиф эмаслигини тасдиқлайди. Хусусан, XVIII–XIX асрларда Марказий Осиёнинг туб халқлари ва олтойларнинг кийиниш маданиятида ҳайратланарли даражада яқин ўхшашликлар мавжудлиги аниқланган. Бу ўхшашликлар нафақат мато ёки безакда, балки кийимнинг бичими ва конструкциясида ҳам яққол кўзга ташланади. Бу ҳолат икки минтақа аҳолисининг турмуш тарзи, иқлим шароитига мослашуви ва эстетик қарашларининг муштараклигидан далолат беради. Асрлар давомида Олтойнинг жанубий ҳудудларида яшовчи кўчманчи халқлар Марказий Осиё билан мустаҳкам хўжалик ва маданий алоқаларни сақлаб келган.
Ўтган аср давомида Ўзбекистонда истиқомат қилган олтойларнинг сони турли даврларда ўзгариб турган. “Ўзбекистоннинг этник атласи”да қайд этилишича, 1979 йилда юртимизда 125 нафар, 1989 йилда эса 191 нафар олтой миллатига мансуб фуқаролар яшаган. Уларнинг мамлакатимиз бўйлаб тарқоқ ҳолда жойлашгани сабабли, ушбу кичик этник гуруҳнинг айнан Ўзбекистонни доимий яшаш жойи сифатида танлашининг аниқ сабабларини тўлиқ аниқлаш ҳозирча мураккаб вазифа бўлиб қолмоқда. Эҳтимол, бу тақдир тақозоси, балки тарихий хотиранинг чорлови бўлиши мумкин. Аммо муҳими шундаки, улар бағрикенг ўзбек заминида ўзларига бошпана ва ватан топдилар.
Хулоса ўрнида шуни айтиш жоизки, тарих – бу фақат ўтмишдаги воқеалар йиғиндиси эмас, балки бугунги кунимизни англаш калитидир. Ўзбекистон ҳудудида турли миллат ва элат вакилларининг, жумладан, олтойларнинг истиқомат қилиши халқимизнинг азалий бағрикенглиги ва меҳмондўстлигидан далолат беради. Темурийлар давридан бошлаб то бугунги кунгача давом этиб келаётган бу маданий алоқалар бизга бир ҳақиқатни эслатади: илдизларимиз туташ, тарихимиз эса биз ўйлагандан кўра анча бой ва ранг-барангдир. Бу каби тарихий ришталарни ўрганиш ва асраб-авайлаш бизга ўзлигимизни чуқурроқ англашга, буюк аждодларимиз қолдирган маданий меросдан фахрланиш туйғусини қалбимизда янада мустаҳкамлашга хизмат қилади.
Алишер Эгамбердиев, ЎзА