Илм — кутубхона учун эмас, ҳаёт учун
Бугунги тез ўзгараётган дунёда илм-фаннинг қадри унинг қанчалик кўп китобларда акс этгани билан эмас, балки инсонлар ҳаётини қанчалик ижобий томонга ўзгартиргани билан ўлчанмоқда. Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегиясида Президент Шавкат Мирзиёев томонидан илгари сурилаётган “Илм — кутубхоналар рафида чанг босиб ётиши учун эмас, балки амалиётга хизмат қилиши керак” деган ғоя нафақат соҳа ходимлари учун шиор, балки мамлакатнинг янги методологик асосига айланди. Узоқ йиллар давомида илмий фаолият деганда фақат диссертация ҳимоя қилиш, академик унвон олиш ва кутубхоналар учун қалин жилдли китоблар ёзиш тушуниб келингани оқибатида назария ва ҳаёт ўртасида улкан узилиш пайдо бўлган эди. Ваҳоланки, инсоният эришган энг буюк ютуқлар айнан назария ва амалиётнинг жипслашган нуқтасида туғилган. Шу сабабли бугунги давр талаби — “илмий иш учун илмий иш” эмас, балки “ҳаёт учун илм” тамойилидир. Бу тамойил олимлардан фақат билим тўплашни эмас, балки жамиятнинг энг оғриқли муаммоларига реал ечим топишни талаб қилади.
Илм-фаннинг амалиёт билан уйғунлиги учта муҳим йўналишда стратегик устунлик беради. Биринчидан, таълим, соғлиқни сақлаш ва экология каби ижтимоий муаммоларнинг тезкор ечими таъминланади. Иккинчидан, янги технологиялар ва бошқарув усуллари кундалик эҳтиёжлардан келиб чиқиб яратилгандагина давлат жаҳон бозорида рақобатбардош бўла олади. Учинчидан, тадқиқотчи ўз ишининг натижаси қайсидир корхона ёки соҳада қўлланишини билса, унинг жамият олдидаги масъулияти ва иштиёқи бир неча баробар ортади. Ҳақиқий олим — ҳаётнинг ичига кириб борган инсондир. Қишлоқ хўжалиги олими далада фермер билан елкама-елка туриши, таълим соҳаси тадқиқотчиси эса мактаб партасидаги муҳитни ҳис қилиши шарт. Шундагина илмий иш “ўлик” қоғоздан наф келтирадиган кучга айланади. Германия, Жанубий Корея ва Сингапур каби давлатларнинг иқтисодий мўъжизаси замирида айнан университетлар ва ишлаб чиқариш ўртасидаги мустаҳкам кўприк ётади.
Буюк муҳаддис Имом Бухорийнинг “Илм сўз ва амалдан олдиндир” деган олтин қоидаси бугунги кун тараққиёти учун ҳам дастуруламалдир. У зотнинг таълимотига кўра, илмсиз амал — хато, амалсиз илм эса самарасиздир. Бугунги дунёда фақат билиш етарли эмас, билимни иқтисодиётга, ишлаб чиқаришга ва ижтимоий фаровонликка айлантириш давр талабидир. Илмий ишлар фақат диплом ёки унвон учун эмас, балки жамият муаммоларини ҳал этиш, таълим ва иқтисодиётни юксалтириш учун хизмат қилиши керак. Замонавий бошқарув санъати ҳам шунчаки интуицияга эмас, балки муаммонинг ички моҳиятини илмий асосда англаш салоҳиятига таянмоқда. Ангела Меркел, Ли Куан Ю, Амартия Сен каби раҳбарларнинг муваффақияти замирида илмий таҳлил ва ҳаётий тажрибанинг уйғунлиги ётади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг корхоналарни илмий-инновацион ривожлантириш борасидаги сиёсати университетлар ва саноат корхоналари ўртасидаги “кўприк”ни мустаҳкамлашга қаратилган. Давлат раҳбарининг Инновацион ривожланиш стратегияси, “рақамли иқтисодиёт” ва “ақлли ишлаб чиқариш” тизимига ўтиш борасидаги қарорлари илмий ишланмаларни иқтисодий қийматга айлантиришда устувор вазифа бўлиб хизмат қилмоқда. Бугунги кунда IT-парклар, сув тежовчи технологиялар ва саноатдаги рақамлаштириш жараёнлари ушбу ислоҳотларнинг амалий мевасидир. Илмни ривожлантиришда социология фанининг ўрни ҳам беқиёс. Социология — жамиятни “диагностика қиладиган”, муаммолар сабабини тушунтирадиган ва ечимлар таклиф этадиган фандир.
Президентимиз таъкидлаганидек, эндиликда социологик тадқиқотлар давлат сиёсатини белгилаб берувчи асосий омил бўлиши шарт. Жамиятдаги кайфият ва аҳолининг давлатга бўлган ишончи мунтазам таҳлил қилиб борилмоқда. “Қулоқ соладиган давлат” концепцияси доирасида раҳбарлар фаолиятига баҳони халқнинг реал розилиги белгилайди. Социологик тадқиқот қарори — бу шунчаки қоғоз эмас, балки илмий фикрлаш ва амалий натижани бир нуқтада бирлаштирувчи интеллектуал механизмдир. Зеро, ҳақиқий камолот — кутубхоналардаги билимларни ҳаёт майдонига олиб чиқиш ва улар орқали дунёни яхшилашдадир.
Ташпўлат МАТИБАЕВ,
Социология фанлари доктори, профессор
