Ибн Сино нутқида нуқсони бўлган беморларни қандай даволаган?
Улуғ аллома Абу Али ибн Сино ҳавонинг тўлқинсимон тебранишини тадқиқ этиб, инсон нутқ товушлари ҳосил бўлишининг мукаммал анатомик тизимини яратган.
Қўлдаги хивич ҳавода шиддат билан силтаб юборилса, ҳуштакка ўхшаш чинқироқ садо беради. Икки қаттиқ тош бир-бирига урилганда кескин зарб, дарахт шохи синдирилганда эса қисқа қарсиллаш эшитилади. Инсон қулоғига етиб келувчи бундай турфа садолар узоқ асрлар давомида сирли ҳодиса ёки ҳавонинг кўзга кўринмас хусусияти сифатида талқин қилинган. Ўрта асрларда бу жумбоққа аниқ табиий-илмий жавоб излаган бухоролик табиб Абу Али ибн Сино масалага тажрибавий кузатув нуқтаи назаридан ёндашди. У товушни мавҳум куч эмас, балки атроф-муҳитдаги ҳаво зарраларининг тўлқинсимон ҳаракати деб таърифлади. Бу қараш инсон овози ва тил товушларининг пайдо бўлишини тушунишда мутлақо янги табиатшунослик босқичини бошлаб берди.
Ибн Синонинг товуш физикасига оид кузатувларини махсус тадқиқ этган шарқшунос Владимир Ахвледиани олимнинг табиат ҳодисаларини ўрганишдаги нозик услубига эътибор қаратади. Ҳаким сокин сув юзига тош тушганда ҳосил бўлувчи ҳалқасимон тўлқинларни ҳавода овоз тарқалишига бевосита қиёслаган. Сув тўлқини марказдан четга қараб қандай кенгайса, ҳаводаги тебраниш ҳам атрофга худди шундай доира шаклида ёйилади. Олим товуш ҳосил бўлиши учун иккита асосий шартни белгилаб берди. Биринчиси – жисмларнинг тез ва кучли тўқнашуви бўлиб, бу пайтда ҳаво икки қаттиқ юза орасида кескин сиқилади. Иккинчиси – жипслашган жисмларнинг бир-биридан шиддат билан ажралиши бўлиб, бунда юзага келган бўшлиқни тўлдириш учун атрофдаги ҳаво шошилинч ҳаракатга келади. Ҳар икки ҳолатда ҳам ҳаво тўлқини қулоқ пардасига етиб бориб, садо сифатида қабул қилинади.
Бухоролик қомусий олим табиатдаги ушбу ҳодисани бевосита инсон танасига татбиқ этди. У инсоннинг нафас чиқариш ва нутқ тизимини мусиқа асбобига, хусусан, пуфлаб чалинадиган найчага ўхшатди. Тилшунос олим Владимир Ахвледиани таъкидлаганидек, Ибн Сино овоз пайдо бўлиш йўлини анатомик жиҳатдан мукаммал изоҳлаб берган. Кўкрак қафаси ва ўпка ҳавони ҳайдаб чиқарувчи босқон, ҳалқум эса овоз садосини ташқарига йўналтирувчи найча вазифасини бажаради. Ҳалқум тоғайлари ҳамда мушакларининг кенгайиши ёки торайиши товушнинг йўғон ёки ингичка чиқишини таъминлайди. Най тешиклари бармоқлар билан тўсилганда турли пардадаги куй таралгандек, инсоннинг бўғиз мушаклари, юмшоқ танглайи, тили, тишлари ва лаблари ҳам ҳаракатчан тўсиқлар сифатида хизмат қилади. Агар ўпкадан чиқаётган нафас оқими ҳеч қандай қаршиликка учрамасдан бўғиздан чиқса, соф овоз ёки унлилар юзага келади. Ҳаво йўлига бирор бир нутқ аъзоси тўсиқ бўлиб кўндаланг туриши билан турли хусусиятдаги ундошлар туғилади.
Олим нутқда қўлланадиган йигирма саккиз ундош товушни тасодифий садолар эмас, балки аниқ анатомик қаршилик турлари деб ҳисоблади. У ундошларни иккита йирик гуруҳга ажратиб, уларнинг ҳосил бўлиш қонуниятини очиб берди. Биринчи гуруҳга ҳаво йўлининг тўлиқ тўсилиши билан талаффуз этиладиган ўн иккита ундош киритилди. Бунда нутқ аъзолари, масалан, лаблар ёки тил танглайга қаттиқ жипслашиб, ҳаво йўлини бир лаҳзага бутунлай беркитади. Ичкарида тўпланган босим тўсиқни тўсатдан ёриб чиққанда кескин зарбли товуш ҳосил бўлади. Иккинчи гуруҳни эса ҳаво йўли тўлиқ беркитилмайдиган, чала тўсиқли ўн олтита ундош ташкил этади. Бундай товушларда аъзолар бир-бирига яқинлашиб, тор тирқиш ҳосил қилади. Ҳаво оқими ана шу оралиқдан узлуксиз сирғалиб, ишқаланиб ўтишга мажбур бўлади. Натижада чийиллаш, шивирлаш ёки сирғалувчи садо туслари юзага келади.
Товуш ҳосил бўлиш ўрнини белгилашда Ибн Сино ҳалқумнинг энг чуқур қисмидан бошлаб лабларнинг ташқи четигача бўлган масофани қадам-бақадам хариталаштириб чиқди. Ҳалқумнинг қуйи нуқтасида томоқ мушакларининг сиқилиши энг оғир ва бўғиқ садоларни яратади. Ҳаво юқорироқ кўтарилиб, тилнинг орқа қисми қаттиқ танглай билан тўқнашганда бошқача тус олади. Тил учининг юқори ва пастки тишлар орасига кириши ёки танглай деворига урилиши ўткир тўлқинларни вужудга келтиради. Лаблар эса ҳаво йўлини ёпувчи энг ташқи тўсиқ бўлиб, нафас оқимини думалоқ шаклга келтиради ёки уни бир лаҳза тўхтатиб қолади. Тилшунос олим Владимир Ахвледиани қайд этганидек, мутафаккир товушларнинг якка ҳолдаги талаффузи билан чекланмай, сўз таркибида икки товуш ёнма-ён келганда нутқ аъзолари қандай қилиб бир ҳаракатдан иккинчисига тезкор мослашишини ҳам пухта ўрганган. Айрим товушлар туташганда бир-бирини юмшатади, кучайтиради ёки талаффуз ўрнини ўзгартиради.
Ҳаким унли товушларнинг узун ва қисқа бўлишини нафас чиқариш вақтининг давомийлиги билан ўлчади. Қисқа унлида ҳаво тўлқини дарҳол кейинги ундош тўсиғига урилиб тўхтайди, узун унлида эса кўкрак мушаклари нафас чиқаришни ушлаб туриб, товушнинг ҳавода тарқалиш муддатини узайтиради. Бу тажрибавий кузатувлар нафақат назарий хулоса, балки амалий табобат учун муҳим ташхис воситаси бўлиб хизмат қилди. Ибн Сино нутқида нуқсони бўлган, айрим товушларни ноаниқ айтадиган ёки дудуқланадиган беморларни даволашда айнан қайси аъзо мушаклари заифлашганини аниқлашни тавсия этди. Тилнинг етарли даражада эгилмаслиги, ҳалқум толаларининг тортишиб қолиши ёки нафас оқимининг бевақт узилиши нутқ бузилишининг асосий сабаблари сифатида кўрсатилди. Шу боис даволашда сўзни шунчаки такрорлатиш эмас, балки тегишли юз, бўйин ва жағ мушакларини тизимли машқ қилдириш, уларни жисмоний жиҳатдан мустаҳкамлаш усуллари қўлланди.
Инсон нутқини табиат қонунлари ва тана тузилишининг яхлит мувозанати сифатида тадқиқ этиш ўрта асрлар тафаккурида улкан илмий янгилик бўлди. Ҳар бир айтилган сўз ўпкадан чиққан ҳавонинг ҳалқум найчаси ва оғиз бўшлиғидаги тўсиқлар билан тўқнашувидан туғилади. Инсон танасининг ички имкониятларини акустика ва анатомия кесишмасида таҳлил этиш товуш ҳосил бўлиш жараёнига оид мукаммал табиий-илмий таълимотни шакллантирди. Бухоро муҳитида камолга етган ушбу тадқиқот фонетика ва табобат тарихида янги саҳифа очиб, Марказий Осиё илмий мактабининг инсон табиатини ўрганишдаги юксак салоҳиятини намойиш этди.
Алишер Эгамбердиев тайёрлади.
ЎзА
