Dillarda yashaydi Qodiriy bobom
Tarix sahifalarini varaqlaganingizda, ayrim ismlar oddiy yozuv emasligini his qilasiz. Ular qog‘ozda emas, qalbingizda aks etadi. Ularni o‘qimaysiz — ularni his qilasiz. Ana shunday nomlardan biri — Abdulla Qodiriy.
Abdulla Qodiriy nafaqat adib, balki bir davrning vijdoni, bir millatning uyg‘onish qo‘ng‘irog‘i, bir xalqning o‘zligini izlash yo‘lidagi jasur yo‘lboshchisi edi. Uning hayoti — kurash, uning ijodi — fidoyilik, uning taqdiri esa, og‘riqli haqiqatlar bilan yo‘g‘rilgan buyuk qismatdir.
Abdulla Qodiriyni anglash uchun avvalo, uning yashagan davrini his qilish kerak. Zulmat bilan yorug‘lik kurashgan, jaholat bilan ma’rifat to‘qnashgan, millat o‘zini izlay boshlagan davr edi. Ana shunday murakkab zamonda Qodiriy sukutni tanlamadi. U jim turmadi. U yozdi va tengsiz ijodi orqali ko‘ngillardan joy egalladi.
Uning shaxsiyatida ikki kuch mujassam edi: nozik qalb va mustahkam iroda. U bir tomondan muhabbatni, go‘zallikni, insoniylikni ulug‘lay olgan bo‘lsa, boshqa tomondan jamiyatdagi chirkinliklarni, adolatsizliklarni keskin fosh eta olgan.
Qodiriy ijodi o‘zbek adabiyotida yangi davrning boshlanishidir. U o‘zbek romanchiligiga asos soldi, badiiy tafakkurga yangi nafas olib kirdi. “O‘tkan kunlar” bu nafaqat birinchi o‘zbek romani, balki millatning o‘zini anglash yo‘lidagi badiiy inqilobdir. Adib asar orqali tarixni tiriltirdi. O‘quvchini o‘sha davrga olib kirdi. Har bir obraz — jonli, har bir voqea — ishonarli, har bir iztirob — haqiqiy aks ettirildi. Abdulla Qodiriy bu asar orqali millat taraqqiyoti uchun avvalo, tafakkur o‘zgarishi kerakligini ilgari surdi.
Abdulla Qodiriy o‘zbek adabiyotiga nafaqat asarlar, balki yo‘nalish olib kirdi. U kitobni oddiy o‘quvchi uchun tushunarli, ammo chuqur ma’noli qildi. Bugungi adabiyotning ko‘p jihatlari aynan Qodiriy asos solgan yo‘ldan kelib chiqqanini inkor etib bo‘lmaydi. U millatni uyg‘otish yo‘lida ijod qildi. U odamlarni jaholatdan ma’rifat sari yetaklashga urindi.
Bugun biz tezkor zamonda yashayapmiz. Axborot ko‘p, imkoniyatlar keng. Ana shunday murakkab davrda yoshlar uchun yo‘l ko‘rsatadigan, ichki mezon beradigan siymolarga ehtiyoj yanada kuchli. Abdulla Qodiriy ana shunday yo‘lchi yulduzlardan biridir. Qodiriy ijodi yoshlar uchun bu o‘rnak. Bugun Abdulla Qodiriy siymosi nafaqat kitoblarda, balki hayotimizda ham ulug‘lanmoqda. Asarlari qayta-qayta nashr etilmoqda, sahnalashtirilmoqda, yoshlar tomonidan sevib o‘qilmoqda. Bu — uning ijodi o‘tgan zamonga tegishli emasligini, balki bugun ham dolzarb ekanini isbotlaydi.
Abdulla Qodiriy tarix sahifalarida qolib ketgan siymo emas. U har bir uyg‘ongan fikrda, har bir jasur qarorda, har bir rost so‘zda yashaydi. Chunki, buyuk ijodkorlar o‘lmaydi — ular xalqining vijdoniga aylanadi. Qodiriy esa aynan shunday vijdondir.
Ahror Ravshan,
jurnalist
