Bir asr davomida Buxoro amiri Nasrullo qalamiga mansub deb hisoblangan sirli kundalikning muallifi kim?
Londonda saqlanayotgan yigirma varaqli noyob jo‘g‘rofiy risola sharqshunoslikdagi bir asrlik ilmiy yanglishishga chek qo‘yib, Peterburgdagi nuqtasiz xat bilan bitilgan safar xotiralari muallifi Buxoro amirligi shahzodasi Nosiriddin ekanini isbotlagan edi.
XIX asr sharqshunosligi tarixida muallifi noma’lum bo‘lgan yoki chalkash bibliografik ma’lumotlar ostida qolib ketgan qo‘lyozmalar oz emas. Ana shunday yozma yodgorliklar sirasiga uzoq yillar davomida mutaxassislar e’tiboridan chetda qolgan, hatto yirik qomuslarda ham uchramaydigan “Ro‘znoma” nomli safar kundaligi kiradi. Sharqshunos olimlar Karl Zaleman hamda Viktor Rozen 1888-yilda Peterburgda chop etgan forsiy qo‘lyozmalar ko‘rsatkichida mazkur asar Buxoroning amiri Nasrullo qalamiga mansub deb ko‘rsatilgan edi. Bunday chalkashlikka asosiy sabab – qo‘lyozma saroy kotiblari tomonidan ko‘chirilgan toza nusxa emas, balki muallif safar davomida o‘z qo‘li bilan shoshilinch tushirgan yagona qoralama, ya’ni “siyoha” bo‘lganidir. Daftarning 2a-varag‘idagi yozuvlar arab yozuvidagi osti va ustidagi harf ajratuvchi diakritik nuqtalar qo‘yilmasdan, o‘ta tushunarsiz xatda bitilgan. Shu bois mazkur qaydlarni o‘qish matnshunoslardan maxsus shifrni yechish darajasidagi jiddiy diqqatni talab etar edi.
Tarixiy voqelikning asl ildizlari Buxoro amirligidagi murakkab siyosiy jarayonlarga borib taqaladi. 1800-yilda Buxoro amiri Shohmurod vafot etgach, davlat tizgini uning o‘g‘li amir Haydar qo‘liga o‘tadi. Yangi hukmdorning tazyiqi ostida qolgan kichik shahzoda Nosiriddin esa o‘z hayotini saqlab qolish maqsadida Buxoroni tark etishga majbur bo‘ladi hamda Mashhad shahriga ko‘chib o‘tadi. Shahzoda chorak asrdan ziyod vaqt mobaynida musofirlikda yashagan bo‘lsa-da, Buxoro davlatchiligiga xos bo‘lgan hujjat yuritish, voqelikni chuqur kuzatish va tahliliy baholash madaniyatini yo‘qotmaydi. 1826-yilda akasi amir Haydar vafot etganidan so‘ng, u Rossiya sari olis safarga otlanadi. 1826-yil 25-martdan 1830-yil 7-dekabrgacha qariyb besh yil davom etgan mazkur sayohat Shimoliy Eron, Kavkaz, Turkiya va Rossiyaning keng hududlarini qamrab oladi.
Safar xotiralari boshqa sharq tarixchilarining asarlaridan o‘zining favqulodda sovuqqon va ishbilarmonlik ruhi bilan keskin ajralib turadi. Sharqshunos olim Chingiz Boyburdiy ta’kidlaganidek, Buxoro shahzodasi tekshirilmagan mish-mishlar va gap-so‘zlardan qat’iyan qochgan hamda qo‘lyozmaning 99b-varag‘ida bunday noaniq ma’lumotlarni ochiqchasiga “arojif”, ya’ni uydirma deb atagan. Muallif faqat o‘z ko‘zi bilan ko‘rgan voqealarni qisqa va vazmin iboralar vositasida qog‘ozga tushiradi. Chunonchi, 1826–1828-yillardagi Eron va Rossiya to‘qnashuvlari arafasida u Eron shohi Fathalishoh qarorgohida turib, vaziyatni sinchkovlik bilan kuzatgan. Qo‘lyozmaning 96a-varag‘ida ko‘rsatilishicha, shahzoda Peterburgdan kelgan knyaz Menshikov boshchiligidagi elchilar bilan bir necha bor shaxsan uchrashadi. U rus vakillari shoh saroyida sovuq kutib olinganini, muzokaralar muvaffaqiyatsizlikka uchrab, urush boshlanishi muqarrar bo‘lib qolganini hujjatli tarzda qayd etadi. Shuningdek, 1827-yilning oktabridagi Navarin dengiz jangi, Tabriz va Konstantinopoldagi shahar hayoti hamda Odessadagi qat’iy karantin tartiblari daftar sahifalarida o‘z aksini topadi.
Bir asr davomida noto‘g‘ri talqin qilingan anonim qo‘lyozma muallifini aniqlash jarayonida Chingiz Boyburdiy kundalikning 123b-varag‘idagi muhim bir qaydga diqqat qaratdi. Unda yozilishicha, sayohatchi 1827-yil 27-sentabr, juma kuni Konstantinopolga yetib kelganida, uni davlat arboblari va ulamolar qatorida Usmonli sultoni Mahmud II devonxonasining rasmiy tarjimoni, Urfiy taxallusli Muhammad afandi ziyorat qiladi. Fransuz tilidan jo‘g‘rofiy kitoblarni tarjima qilish bilan band bo‘lgan saroy mulozimi buxorolik nufuzli mehmondan mintaqaning yer tuzilishi bo‘yicha maxsus risola yozib berishni so‘raydi. Nosiriddin kundaligida 1828-yil 18-yanvarda ushbu asar ustida ish boshlaganini, oradan roppa-rosa olti kun o‘tib, 24-yanvarda “Eron va Turonning jo‘g‘rofiy holati” nomli qo‘llanmani to‘liq tugatganini yozib qoldiradi.
Chingiz Boyburdiy kundalikda tilga olingan ana shu olti kunlik mehnat mahsulini dunyo kutubxonalaridan izlab, qimmatli dalilga duch keldi. Ma’lum bo‘lishicha, Buxoro shahzodasi bitgan o‘sha noyob qo‘lyozma Britaniya muzeyida OR 6711 raqami ostida saqlanmoqda. Ushbu manbaga dastlab 1920-yillarda Londonda ilmiy safarda bo‘lgan sharqshunos akademik Vasiliy Bartold e’tibor qaratgan, biroq uni batafsil tadqiq etishga kirishmagan edi. Olingan mitti surat nusxasi asarning 23,3 x 19,2 santimetr o‘lchamdagi, 20 varaqdan iborat, hijriy 1243 (milodiy 1828) yil sanasi qo‘yilgan asl dastxat ekanini ko‘rsatdi. Unda Turon o‘lkasi va unga tutash hududlarning chegaralari, aholi manzilgohlari, yo‘l masofalari hamda iqtisodiy tuzilishi aniq raqamlar vositasida tizimlashtirilgan edi.
Londondagi qo‘lyozmaning 2a-varag‘idagi kirish satrlari barcha ilmiy chalkashliklarga qat’iy nuqta qo‘ydi. Asarning to‘liq nomi “Risola dar kayfiyat va kammiyat-i arozi-yi Eron va Turon” deb atalgan bo‘lib, muallif o‘z shaxsini shunday bayon qiladi: “Men, amir Ma’sumning o‘g‘li Nosir ad-Din, g‘arib va olis Vatanimdan judo bo‘lganim sababli, sulton Mahmudxon hazratlarining saroy tarjimoni Muhammad afandining iltimosiga ko‘ra ushbuni yozishga rozi bo‘ldim”. Bu hujjatli dalil Peterburgdagi nuqtasiz xat bilan bitilgan “Ro‘znoma” kundaligi va Britaniya muzeyidagi jo‘g‘rofiy risola bitta muallifga mansub ekanini to‘liq isbotladi. Shahzodaning 1830-yil dekabrida Peterburgda to‘satdan vafot etishi qoralama daftarni yaxlit kitobga aylantirish imkonini bermagan bo‘lsa-da, uning saqlanib qolgan yozuvlari tarixiy haqiqatni yuzaga chiqardi.
Buxoro shahzodasining shaxsiy kundaligi va olti kunda yaratilgan jo‘g‘rofiy asari Turon davlatchilik madaniyatining yuksak mas’uliyati va tahliliy salohiyatini namoyon etadi. Surgunda yashagan davlat arbobining og‘ir xalqaro to‘qnashuvlar girdobida ham asossiz gap-so‘zlarga berilmay, chegaralar va siyosiy jarayonlarni qat’iy dalillar vositasida tizimlashtirgani ajdodlarimizning bilim va kuzatuv mahorati xalqaro diplomatik doiralarda rasmiy qo‘llanma darajasida qadrlanganini ko‘rsatadi. Mazkur tadqiqot esa tarixdagi har qanday yanglishish faqat asl manbalarning o‘zaro qiyosiy tahlili orqali bartaraf etilishini isbotlovchi yorqin namunadir.
Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA
