Baxmal bog‘larida olma pishdi

Baxmalga kuz boshqacha keladi. Tog‘lar orasida havo salqinlashib, tonglar tiniqlashadi, kunduzlari esa quyosh yerni iliq silab turadi. Qir-adirlar rangi o‘zgara boshlagan shu faslda Baxmal bog‘lari ham o‘zining eng go‘zal manzarasini namoyon qiladi: shoxlar mevaga to‘lib, daraxtlar go‘yo yil bo‘yi qilgan mehnatining hisobini ko‘z-ko‘z qiladi.

Qarang, anavi daraxtdagi olmalarga. Biri qirmizi, biri pushti-qizil, yana biri tillarang, boshqasi esa to‘q binafsha, qoraga moyil. Fuji, Jeromin, Golden... Xalq tilida sevib ataladigan “Besh yulduz”, “Qora marvarid” kabi olmalar ham bor. Nomlari boshqa-boshqa, ammo barining ta’miga Baxmalning tabiati singgan.

Bu yerda olmani faqat ko‘rmoq yetarli emas, uni tatib ko‘rish kerak.

Yangi uzilgan Baxmal olmasini qo‘lga olsangiz, avvalo. uning xushbo‘y hidi dimoqqa uriladi. Tish tekkan zahoti po‘sti ostidagi go‘shtdor qismi mayin qirsillab, og‘izga shirin shira tarqatadi. Bir luqmasida shirinlik, keyin yengilgina nordonlik seziladi. Shirasi labga yuqadi. Yaxshilab chaynasangiz, o‘sha xushbo‘y ta’m yana biroz qolib, yana bir tishlam olgingiz keladi.

Balkim, Baxmal olmasining dong‘i ham shundan boshlanar: bir marta yegan odamning yana yegisi keladi.

Bog‘bon esa bu ta’mning ortida qancha mehnat turganini biladi. Bahorda daraxtlar gullaganda shu shoxlarga umid bilan qaragan. Yozning issiq kunlarida suvini bergan, shoxlarini parvarishlagan, zararkunandadan asragan. Endi esa o‘sha mehnat shoxlarda – biri-biriga yaqin osilib turgan olmalarda ko‘rinib turibdi.

Shoxlar meva og‘irligidan egilib ketgan. Ayrimlari yerga yaqinlashgan. Go‘yo daraxtning o‘zi ham hosilning salmog‘idan yelkasiga yuk olgandek. Ammo bu yukdan nolish yo‘q. Aksincha, hosil ko‘pligi shoxga ham, bog‘bonga ham quvonch.

Ayniqsa, “Jeromin”ning to‘q qizili ko‘zni o‘ziga tortadi. Pishgan mevadagi qirmizi rang go‘yo quyoshda yana tiniqlashib, yaltirab ketgan. Birini uzib, ikki kaft orasida aylantirib ko‘rasiz. Po‘sti silliq. Xushbo‘y hidi keladi. Tishlasangiz, qirsillagan sado chiqadi. Shunda uning rangiga emas, mazasiga oshiqasiz.

“Fuji” esa yumshoqroq tabassum qilayotgandek. Pushti-qizil tusi kuz quyoshida yanada chiroy ochadi. Unda shirinlik bilan birga yengil nordonlik bor. Bir tishlamdan keyin og‘izda qoladigan xushbo‘yligi esa uning o‘zgacha fe’lini bildirib turadi.

“Golden”ni aytmaysizmi? Uning sariq-oltin tusi daraxtdagi quyosh parchasini eslatadi. Qo‘lga olganingizdayoq kuzning iliqligi ko‘zga tashlanadi. Tishlaganda esa shirin, xushbo‘y shirasi tilingizga yoyiladi. Shu payt uni nega “Golden” deb atashlarini emas, nega Baxmal bog‘ida yetishtirilganini his qilasiz.

Xalq orasidagi “Besh yulduz” ham o‘z nomi kabi e’tiborli. “Qora marvarid” esa alohida: to‘q binafsha, qoraga moyil tusi bilan shoxdayoq boshqa olmalardan ajralib turadi. Unga qaraganda, daraxtga osilgan meva emas, bir shoda qora marvarid ko‘zga tashlangandek bo‘ladi. Lekin uning jozibasi faqat rangida emas. Tishlaganingizda quyuq, xushbo‘y ta’mi sezilib, “Qora marvarid” degan nom nega unga yarashishini yana bir bor anglaysiz.

Baxmal bog‘laridagi hosilning yana bir go‘zal tomoni bor: bu yerda meva bilan odamning mehnati bir-biridan ajralmaydi. Bog‘bon daraxtga qarab, uning qaysi shoxi hosilga to‘lganini, qaysi mevasi pishganini bir qarashda biladi. Chunki u bu daraxtlarning bahorini ham, yozini ham, qishini ham ko‘rgan. Daraxtning har bir novdasi, har bir mevasi unga tanish.

Shuning uchun pishgan olmani qo‘liga olganda, u faqat meva ko‘rmaydi. Balki o‘zining bir yillik mehnatini ko‘radi.

Bog‘ning chetida esa hali yosh nihollar bor. Ular hozircha katta daraxtlar soyasida turibdi. Shoxlari ingichka, mevasi kam yoki hali yo‘q. Ammo ular ham bir kun shu bog‘ning hosiliga qo‘shiladi. Bugungi niholning ertangi daraxt ekanini bilgan bog‘bon ularga ham mehr bilan qaraydi.

Baxmalning olmasiga ta’m beradigan narsa faqat navning o‘zi emas. Bu yerning tog‘ havosi, kunduzgi quyoshi, kechki salqini, tiniq suvi va tuprog‘i ham uning mazasiga o‘z hissasini qo‘shadi. Shuning uchun Baxmal olmasini qayerdadir boshqa joyda yetishtirilgan shu nomdagi olma bilan solishtirishdan ko‘ra, uning o‘z yurtidagi ta’mini tatib ko‘rish kerak. Chunki Baxmal olmasi – avval ko‘zga, keyin dimoqqa, so‘ng tilga seziladi.

Kuz oxirlab, barglar siyraklasha boshlaydi. Ammo shoxlardagi olmalar hali ham bog‘ni tark etmaydi. Qizillari uzoqdan cho‘g‘dek ko‘rinadi, oltinlari kuz quyoshini ushlab qolgandek yaltiraydi, to‘q ranglilari esa barglar orasidan sirli mo‘rayadi.

Shamol esadi. Shoxlar tebranadi. Olmalar bir-biriga yengil tegib, mayin sado chiqaradi. Bog‘bon esa ularga bir muddat jim qarab turadi. Chunki bu manzarada bir yillik mehnatning natijasi bor.

Bir payt u shoxdan pishgan olmani uzadi. Qo‘lida biroz aylantirib, tishlaydi. Yana o‘sha tanish qirsillash. Yana shirin shira. Yana yengil nordonlik. Va og‘izda uzoq qoladigan xushbo‘y ta’m. Shunda Baxmal olmasining sirini anglagandek bo‘lasiz.

Uning dong‘i faqat chiroyli rangida emas. Faqat serhosil daraxtlarida ham emas. Uning dong‘i ta’mida. O‘sha ta’mda tog‘ning salqini, quyoshning harorati, tiniq suv va, eng muhimi, bog‘bonning mehnati bor.

Shuning uchun Baxmal olmasi dasturxonga kelganda, u bilan birga Baxmalning o‘zi ham keladi: tog‘lari, bog‘lari, kuzi, buloqlari va shu mevani yetishtirgan odamlarning mehnati.

Bir tishlam olmada butun bir yurtning ta’mini sezish mumkinmi?

Baxmalga borib, uning bog‘ida pishgan olmadan tatib ko‘rsangiz, bu savolga javobni o‘zingiz berasiz.

Abdujalol Qayumov,

O‘zA muxbiri