Aqaba jarayoni: Ostona uçraşuvi Markaziy Osiyo uçun qanday ahamiyatga ega?

Maʼlumki, Özbekiston Respublikasi Prezidenti Şavkat Mirziyoyev Qozoğiston Respublikasi Prezidenti Qasim-Jomart Toqayev va Iordaniya Hoşimiylar Podşohligi Podşohi Abdulla II taklifiga binoan 5-6-noyabr kunlari amaliy taşrif bilan Ostona şahrida böladi.

Davlatimiz rahbari sunʼiy intellekt sohasida xavfsizlikni taʼminlaş, uning terroristik va ekstremistik maqsadlarda işlatilişiga qarşi kuraşiş, yangi texnologik xatar hamda tahdidlarga javob qaytarişda xalqaro va mintaqaviy hamkorlikni mustahkamlaş masalalariga bağişlangan Markaziy Osiyo davlatlari yetakçilarining Aqaba jarayoni doirasidagi uçraşuvida iştirok etadi.

Xöş, Aqaba jarayoni qanday xalqaro taşabbus va u qanday maqsadlarni közlaydi? Ostonadagi uçraşuvda qaysi masalalar muhokama qilinişi kutilmoqda? Mazkur muloqot Markaziy Osiyo mintaqasi, xususan, Özbekiston uçun qanday ahamiyatga ega?

ÖzA muxbiri uşbu savollar yuzasidan Özbekiston xalqaro islomşunoslik akademiyasi dotsenti, siyosiy fanlar böyiça falsafa doktori Nuriddin Qalqonov fikrlarini yozib oldi.

Aqaba jarayoni qaçon va nima maqsadda boşlangan?

– Avvalo, taʼkidlaş kerakki, Aqaba jarayoni – Iordaniya Podşohi Abdulla II tomonidan 2015-yilda yölga qöyilgan xalqaro muloqot formati hisoblanadi. Iordaniyaning Aqaba şahri nomi bilan atalgan uşbu taşabbus terrorizm va zöravon ekstremizmga qarşi kuraşda davlatlar va xalqaro şeriklar örtasida axborot va tajriba almaşiş, xavfsizlik sohasidagi saʼy-harakatlarni muvofiqlaştirişni közlaydi. Tadbir mavzusiga qarab muloqotga davlat rahbarlari, xavfsizlik va mudofaa idoralari vakillari, xalqaro taşkilotlar va soha mutaxassislari jalb etiladi.

2015-yil butun Aqaba jarayonining boşlaniş sanasi. Ostonadagi uçraşuv şu xalqaro taşabbusning Markaziy Osiyo yetakçilari iştirokida ötadigan tadbiridir. Format turli davlatlarda ötkazilişi va muayyan mintaqa yoki xavfsizlik masalasiga bağişlanişi mumkin. Masalan, 2026-yil fevraldagi yiğin Buyuk Britaniyaning Sandxerst qirollik harbiy akademiyasida ötkazilgan. Sentyabrda Parijdagi muloqotga Iordaniya, Fransiya va Livan rahbarlari hamraislik qildi.

Iordaniya va Qozoğistonning roli

Iordaniya taşabbuskor sifatida turli mintaqalardagi şeriklarni umumiy xavfsizlik masalalari böyiça muloqotga jalb etadi. Podşohlik saroyi maʼlumotlariga köra, Aqaba jarayonining bir qator uçraşuvlari Iordaniya bilan şeriklikda boşqa davlatlarda ham ötkazilib kelinadi. Bu amaliyot mezbon mamlakatga öz mintaqasi uçun dolzarb masalalarni kun tartibiga olib çiqiş, iştirokçilarga esa boşqa mamlakatlar tajribasini örganiş imkonini beradi.

“Kazinform” axborot agentligi xabarida sammit 6-noyabrga belgilangani aytilgan. Qozoğiston va Iordaniya örtasidagi savdo, investitsiya va madaniy-gumanitar aloqalarga oid muzokaralar taşrifning ikki tomonlama qismiga kiradi. Aqaba jarayoni sammiti esa alohida köp tomonlama tadbirdir.

Ostonada qanday masalalar kötarilişi mumkin?

Sunʼiy intellekt bilan boğliq xavfsizlik muammosining ikki jihati bor. Bir tomondan, sunʼiy intellekt vositalaridan foydalanib, işonarli körinadigan soxta ovoz, tasvir va videolar tayyorlaş osonlaşmoqda. Bunday materiallar aholini çalğitiş yoki zöravon ekstremistik tarğibotni tarqatiş uçun işlatilişi mumkin. Ikkinçi tomondan, şu texnologiyalar şubhali materiallarni saralaş va xavf alomatlarini erta aniqlaşga kömaklaşişi mumkin. Bunday vositalarning işonçliligi mutaxassis tekşiruvi va aniq tartiblarga boğliq.

Rasmiy kun tartibidan kelib çiqib, tahdid haqidagi axborotni tezkor almaşiş ehtimoliy amaliy yönalişlardan biri bölişi mumkin. Bir mamlakatda aniqlangan şubhali raqamli faoliyat bir vaqtning özida boşqa mamlakatlar auditoriyasiga ham qaratilgan bölişi mumkin. Bunday vaziyatda maʼlumotni kim tekşirişi, qöşni davlatga qaysi kanal orqali va qanday tartibda yetkazişi oldindan kelişilsa, javob çoralarini muvofiqlaştiriş osonlaşadi.

Yana bir ehtimoliy yönaliş – mutaxassislar tayyorlaş va qöşma maşğulotlar ötkaziş. Bunda soxta raqamli materiallarni tekşiriş, dalillarni saqlaş va turli idoralar örtasida axborot almaşiş tartibini sinovdan ötkaziş masalalari muhim. Tezkorlik bilan birga, maʼlumotning işonçliligi, şaxsiy maʼlumotlarni himoya qiliş va qonuniy axborot almaşinuvi talablariga ham eʼtibor qaratiş zarur.

Uçraşuvning mintaqa va Özbekiston uçun ahamiyati

Ostona uçraşuvi Markaziy Osiyo davlatlariga yangi texnologik tahdidlarni birgalikda baholaş imkonini beradi. Raqamli kontentning manbasi, tarqatilayotgan platforma va uning auditoriyasi turli mamlakatlarda bölişi mumkin. Şu bois, mintaqa davlatlari uçun tahdidni erta aniqlaş bilan birga, olingan axborotni tekşiriş va muvofiqlaştirilgan çora köriş salohiyati ham muhim.

Özbekiston uçun uşbu muloqot raqamli xavfsizlikka oid milliy yondaşuv va amaliy ehtiyojlarni mintaqaviy muhokamaga olib çiqiş, qöşni davlatlar bilan aloqalarni mustahkamlaş hamda Iordaniya orqali boşqa mintaqalar tajribasini örganiş imkoniyatidir. Prezidentimizning iştiroki yangi texnologik tahdidlarga qarşi hamkorlik masalasini oliy darajadagi siyosiy muloqotga olib çiqadi.

Uçraşuvning amaliy ahamiyati muhokamalardan keyin qanday hamkorlik çoralari şakllanişida körinadi. Masʼul idoralar örtasida tezkor aloqa kanallarini belgilaş, axborot almaşiş tartiblarini muvofiqlaştiriş yoki qöşma öquvlarni yölga qöyiş kabi natijalar mintaqaning raqamli tahdidlarga javob beriş salohiyatini oşirişi mumkin. Bu yönalişlar eʼlon qilingan kun tartibidan kelib çiqadigan tahliliy ehtimollardir.

Şunday qilib, Ostonadagi Aqaba jarayoni sammiti Markaziy Osiyo uçun nafaqat texnologik tahdidlardan himoyalaniş, balki mahalliy tillardagi dezinformatsiyaga qarşi mintaqaviy SI algoritmlarini yaratiş va raqamli suverenitetni mustahkamlaş yölidagi muhim qadam bölişi mumkin. Muhokamalarning amaliy natijasi sifatida global IT-gigantlar bilan muloqotda mintaqaning yagona pozitsiyasini şakllantiriş va kiberxavfsizlikka xususiy sektorni faol jalb etiş mexanizmlari belgilanişi lozim.

Ötkir ALIMOV,

ÖzA