Анкара саммиті: Түркі мемлекеттері ынтымақтастығының жаңа бағыттары және Өзбекстанның бастамалары
Өзбекстанның халықаралық аренадағы бастамалары, өңірлік ынтымақтастықтың келешегі және геоэкономикалық мүдделерге талдау.
2026 жылғы 30 қазанда Анкара қаласында Түркі мемлекеттері ұйымының (ТМҰ) 13-саммиті өтті. «Түркі дәуірі: тілде, пікірде және істе бірлік» атты ұранмен ұйымдастырылған бұл кездесу ұйым аясындағы көпжақты ынтымақтастықты жаңа деңгейге көтеру, қолда бар әлеуетті тиімді пайдалану және алдағы кезеңнің басым міндеттерін айқындау тұрғысынан маңызды болды.
Саммитте Өзбекстан Республикасының Президенті Шавкат Мирзиёев көтерген бастамалар түркі мемлекеттері арасындағы байланысты дәстүрлі мәдени-гуманитарлық ынтымақтастықпен шектемей, сауда-экономика, инвестиция, көлік-логистика, өнеркәсіптік кооперация, құқықтық ынтымақтастық және адами капиталды дамыту сияқты практикалық бағыттарда тереңдетуге бағытталғанымен ерекшеленеді.
Бүгінде халықаралық қатынастар жүйесінде көлік дәліздері, жеткізу тізбектері, стратегиялық шикізат, технологиялар мен инвестициялар үшін бәсеке күшейіп отырған жағдайда түркі мемлекеттерінің экономикалық әлеуетін өзара ұштастыру айрықша маңызға ие.
Осы тұрғыдан алғанда, Анкара саммитінде көтерілген бастамаларды ұйым аясындағы кезекті дипломатиялық ұсыныстар ғана емес, өңірлік ынтымақтастықтың экономикалық мазмұнын байытуға, мемлекеттер арасындағы өзара байланысты нығайтуға және халықаралық экономикалық үдерістерге бірлесіп қатысу аясын кеңейтуге бағытталған стратегиялық ұстаным ретінде қарастыруға болады.
Өзбекстан үшін ТМҰ аясындағы ынтымақтастықтың маңызы, ең алдымен, елдің сыртқы экономикалық байланыстарын кеңейту, экспорт географиясын әртараптандыру, көлік мүмкіндіктерін тиімді пайдалану және жаңа инвестиция көздерін тарту қажеттілігімен айқындалады.
Президент Шавкат Мирзиёевтің саммитте көтерген бастамаларының негізгі мазмұны да осы мақсаттарға ықпал етеді. Бұл ретте бірнеше маңызды бағытты бөліп көрсетуге болады.
Орта дәліз: географиялық орналасудан экономикалық артықшылыққа қарай
Өзбекстанның теңізге тікелей шығу мүмкіндігі жоқ. Сондықтан халықаралық көлік бағыттарын дамыту, жүк тасымалының географиясын кеңейту және транзиттік әлеуетті арттыру елдің сыртқы экономикалық саясатының басым бағыттарының бірі саналады.
Осы тұрғыдан алғанда, Орта дәлізді, яғни Транскаспий халықаралық көлік бағытын дамыту айрықша маңызға ие.
Қытай мен Орталық Азиядан Каспий теңізі, Оңтүстік Кавказ және Түркия арқылы Еуропа нарығына шығуға мүмкіндік беретін бұл жобаны дамыту халықаралық жүк тасымалы бағыттарын көбейтуге, көлік қызметтері нарығындағы бәсекені арттыруға және өңір мемлекеттерінің транзиттік әлеуетін нығайтуға жол ашады.
Президент Шавкат Мирзиёев Орта дәлізді біртұтас экономикалық жүйеге айналдыру мақсатында Түркі мемлекеттерінің логистикалық кешендері желісін құруды және оның жұмысын бірлесіп басқаруды ұсынды.
Бұл маңызды бастама жаңа көлік бағыттарын қалыптастырумен ғана шектелмей, қолданыстағы инфрақұрылымды өзара байланыстыруға, логистикалық қызметтерді үйлестіруге және халықаралық жүк тасымалын барынша тиімді ұйымдастыруға мүмкіндік береді.
Өзбекстан үшін жобаның тиімділігі экспорттық-импорттық операциялардың нәтижелілігін арттырудан, жүктерді жеткізу мерзімін қысқартудан және сыртқы саудаға арналған балама бағыттарды кеңейтуден көрінеді.
Сонымен қатар көлік дәліздерін әртараптандыру ел экономикасының сыртқы логистикаға байланысты тәуекелдерге төзімділігін арттырады. Бұл, әсіресе, жаһандық жеткізу тізбектерінде іркілістер байқалып, халықаралық көлік бағыттарының стратегиялық маңызы арта түскен қазіргі жағдайда өзекті.
Демек, Орта дәліз Өзбекстан үшін жай ғана транзиттік бағыт емес, географиялық мүмкіндікті экономикалық құндылыққа айналдыратын тетік саналады.
Түркі әлемі – 100: өнеркәсіптік кооперация және қосылған құн тізбегі
Саммитте көтерілген маңызды бастамалардың бірі – жүз стратегиялық бірлескен инвестициялық және өнеркәсіптік жобаны жүзеге асыруды көздейтін «Түркі әлемі – 100» бағдарламасын қабылдау туралы ұсыныс.
Бұл бастама түркі мемлекеттерінің қолданыстағы өндірістік мүмкіндіктерін, табиғи ресурстарын, технологиялық әлеуеті мен инвестициялық мүмкіндіктерін біріктіруге бағытталған.
Бүгінгі әлемдік экономикада белгілі бір мемлекеттің бәсекеге қабілеттілігі тек табиғи ресурстары немесе өндіріс көлемімен ғана өлшенбейді. Өнімді терең өңдеу, жоғары қосылған құн қалыптастыру, өндіріске заманауи технологияларды енгізу және халықаралық нарыққа дайын өніммен шығу барған сайын маңызды бола түсуде.
Демек, 100 бірлескен жобаны қамтитын бағдарлама түркі мемлекеттері арасындағы өнеркәсіптік кооперацияны дамытуға арналған маңызды алаңға айналуы мүмкін.
Өзбекстан үшін мұндай ынтымақтастық жаңа өндірістік қуаттарды құру, заманауи технологияларды тарту, экспортқа бағдарланған өнім түрлерін көбейту және қосымша жұмыс орындарын ашу мүмкіндігін береді.
Сонымен бірге кез келген бастаманың нақты нәтижесі жобалар санымен емес, олардың экономикалық тиімділігі, жергіліктендіру деңгейі, экспорттық әлеуеті және қалыптастыратын қосылған құнымен өлшенеді.
Стратегиялық минералдар және жасыл энергетика: технологиялық ынтымақтастықтың жаңа мүмкіндіктері
Әлемдік экономикада энергетикалық трансформация жеделдеп отырған қазіргі кезеңде литий, мыс, уран, молибден сияқты стратегиялық шикізатқа сұраныс артып келеді. Бұл ресурстар жаңартылатын энергия көздеріне арналған жабдықтар, электр көлігі, аккумуляторлар және басқа да заманауи өнеркәсіптік технологиялар өндірісінде маңызды рөл атқарады.
Осы тұрғыдан алғанда, стратегиялық минералдар мәселесі бүгінде тек экономикалық қана емес, технологиялық және энергетикалық қауіпсіздіктің де маңызды құрамдасына айналғаны түсінікті.
Президент Шавкат Мирзиёев «Түркі әлемі – 100» бағдарламасы аясында стратегиялық минералдарды терең өңдеуге және жасыл энергетика жабдықтарының өндірісін жергіліктендіруге басымдық беруді ұсынды.
Бұл бастаманың Өзбекстан үшін болашағы зор. Өйткені елімізде түсті металдар, уран секілді минералдық ресурстардың болуы оларды терең өңдеу негізінде жаңа өнеркәсіп салаларын дамытуға мүмкіндік береді.
Қазіргі жағдайда шикізатты қазып алып, экспорттаудың өзі жеткіліксіз. Негізгі экономикалық тиімділік оны өңдеу, технологиялық тұрғыдан күрделі өнім өндіру және халықаралық қосылған құн тізбегіне қосылу арқылы қалыптасады.
Түркі мемлекеттері арасындағы өнеркәсіптік және технологиялық ынтымақтастық дәл осы үдерісті жеделдетуге ықпал етеді.
Түркі инвестициялық қоры: бастамадан нақты жобаға көшу тетігі
Кез келген ауқымды экономикалық бастаманың өміршеңдігі, ең алдымен, қаржылық қамтамасыз етілуіне байланысты. Осы тұрғыдан алғанда, Түркі инвестициялық қоры мен халықаралық қаржы институттарының қаражатын бірлескен жобаларға бағыттау мәселесі өзекті.
Президент ұсынған «Түркі әлемі – 100» бағдарламасының табысты жүзеге асуы да осындай қаржылық тетіктерді тиімді пайдалануға тікелей байланысты.
Қордың қызметі мүше мемлекеттер арасындағы ынтымақтастықты қаржылай қолдауға, кәсіпкерлік бастамаларды ынталандыруға және келешегі зор жобаларға қаражат бөлуге бағытталған.
Өзбекстан үшін бірлескен кәсіпорындар құру, инфрақұрылымдық жобаларды қаржыландыру және жеке сектордың қатысу аясын кеңейту тұрғысынан бұл үдерістің маңызы зор. Сондықтан басты міндетіміз – қолда бар қаржы ресурстарын нақты экономикалық нәтиже беретін, өзара тиімді әрі ұзақ мерзімді жобаларға бағыттау.
Коммерциялық мәселелер бойынша құқықтық ынтымақтастық: кәсіпкерлер үшін сенімді орта
Экономикалық интеграцияның табысты болуы көлік және инвестициялық мүмкіндіктерге ғана емес, бизнес қызметінің құқықтық кепілдіктеріне де байланысты. Мәселен, бір елде жұмыс істейтін кәсіпкер басқа мемлекетпен ынтымақтастық барысында шарттық міндеттемелердің бұзылуы, қаржылық дау немесе сот процесіне қатысты мәселелерге тап болуы мүмкін. Мұндай жағдайда құқықтық көмек көрсету тетігінің тиімді жұмыс істеуі кәсіпкердің мүддесін қорғауда маңызды рөл атқарады.
Осыған байланысты Өзбекстан Президенті коммерциялық істер бойынша өзара құқықтық көмек туралы көпжақты шарт әзірлеуді және тиісті өтініштер мен құжаттарды электронды түрде алмасуға арналған цифрлық платформа құруды ұсынды.
Бұл бастаманың негізгі мақсаты – түркі мемлекеттері арасындағы экономикалық қатынастарда құқықтық ынтымақтастықты нығайту, бизнес жүргізу үдерісіндегі кедергілерді азайту және кәсіпкерлердің мүдделерін қорғауды күшейту.
Осылайша, трансшекаралық сауда мен инвестициялық жобалардың құқықтық тұрғыдан сенімді ортада дамуына жағдай жасалады.
Түркі туризм альянсы: біртұтас туристік кеңістікке қарай
Туризм түркі мемлекеттері арасындағы экономикалық және мәдени байланыстарды дамытуда зор мүмкіндікке ие.
Өңіріміз тарихи ескерткіштерімен, табиғи көрікті жерлерімен, мәдени мұрасымен және зиярат туризмі әлеуетімен ерекшеленеді. Осы мүмкіндіктерді тиімді пайдалану үшін мемлекеттер туристік бағыттарды өзара байланыстырып, көлік қатынасының ауқымын кеңейтіп, саяхатшыларға қолайлы жағдай жасауы қажет.
Президент Шавкат Мирзиёев «Түркі туризм альянсын» құруды, сондай-ақ азаматтардың өзара сапарларын жеңілдету, соның ішінде ID-карта арқылы саяхаттау мүмкіндігін кеңейту жөнінде көпжақты келісім әзірлеуді ұсынды.
Бұл бастама түркі мемлекеттерін біртұтас туристік кеңістік ретінде ілгерілетуге, туризм бағыттарын әртараптандыруға және өзара туристер ағынын арттыруға жаңа мүмкіндіктер ашады.
Соның нәтижесінде Өзбекстанда да туристік қызметтер экспортын кеңейтуге, өңірлердің тартымдылығын арттыруға, қонақүй бизнесін, көлік, қоғамдық тамақтану және басқа да қызмет көрсету салаларын дамытуға жол ашылады.
Әрине, ID-картамен сапарлау мәселесі тиісті мемлекеттердің заңнамасы мен өзара келісімдері негізінде жүзеге асырылады. Демек, бұл бастаманың нақты нәтижесі алдағы уақытта қалыптастырылатын құқықтық және ұйымдастырушылық тетіктерге байланысты.
ТМҰ+: халықаралық ынтымақтастық географиясын кеңейту
Анкара саммитінде көтерілген маңызды саяси-дипломатиялық бастамалардың бірі – «Түркі мемлекеттері ұйымы+» форматын іске қосу.
Президент Шавкат Мирзиёев осы идея аясында үшінші мемлекеттермен салалық министрлер деңгейінде кездесулер ұйымдастырып, сауда, көлік және инвестиция сияқты басым бағыттарда нақты бірлескен жобаларды жүзеге асыруға шақырды.
Бұл бастама ұйымның халықаралық ынтымақтастық мүмкіндіктерін кеңейтуге бағытталған.
Қазіргі жағдайда ешбір өңірлік экономикалық ынтымақтастық алаңы сыртқы әлемнен оқшау дамып, тиімді жұмыс істей алмайды. Өйткені бүгінде халықаралық сауда, инвестиция, технология және көлік жүйелері бір-бірімен тығыз байланысты.
Солай екен, басқа мемлекеттермен және халықаралық ынтымақтастық құрылымдарымен практикалық байланыстарды дамыту ТМҰ-ның экономикалық әлеуетін арттыратыны сөзсіз.
Бұл ұстаным еліміздің ашық, прагматикалық және теңгерімді сыртқы саясат қағидаттарына сай келеді.
Жалпы, ТМҰ+ идеясы түркі мемлекеттерінің халықаралық ынтымақтастық аясын кеңейтуге, жаңа серіктестермен экономикалық байланыстарды дамытуға және өзара тиімді жобаларды жүзеге асыруға арналған қосымша алаң болмақ.
Адам капиталы, білім және экология: ұзақ мерзімді дамудың негізгі факторлары
Түркі мемлекеттері арасындағы ынтымақтастықты тек экономикалық көрсеткіштермен бағалау дұрыс емес. Бұл үдерістің ұзақ мерзімді тиімділігі адами капиталға, ғылым мен білімге, сондай-ақ экологиялық тұрақтылыққа да байланысты.
Осы тұрғыдан алғанда, Мемлекет басшысының Өзбекстан түркі мемлекеттерінің жастарына арналған «Жаңа Өзбекстан» стипендиялық бағдарламасы аясында жыл сайын білім гранттарын бөлуге дайын екенін мәлімдеуі айрықша маңызға ие.
Бұл бастама жастарға сапалы білім алуға, ғылыми әлеуетін дамытуға және болашақта түркі мемлекеттері арасындағы экономикалық әрі технологиялық ынтымақтастыққа белсенді қатысуға мүмкіндік береді.
Өйткені бүгінде мемлекеттердің бәсекеге қабілеттілігі табиғи ресурстар мен өндірістік қуатқа ғана емес, білікті мамандарға, ғылыми зерттеулер мен инновациялық әзірлемелерге де байланысты.
Экологиялық ынтымақтастық та болашақ дамудың маңызды шарттарының бірі саналады.
Орталық Азия мен оған іргелес өңірлерде климаттың өзгеруі, су ресурстарының тапшылығы, шөлейттену және биологиялық әртүрліліктің азаюы сияқты мәселелер барған сайын өзекті бола түсуде. Бұл үдерістер мемлекеттердің экономикалық дамуына, азық-түлік қауіпсіздігіне және халықтың өмір сүру сапасына тікелей әсер етеді.
Сондықтан еліміздің 2027 жылды ТМҰ аясында «Табиғатты қорғау жылы» деп жариялау жөніндегі ұсынысының қолдау табуы өңірлік экологиялық ынтымақтастықты жаңа деңгейге көтереді деп күтілуде.
Бұл бағытта су ресурстарын ұтымды пайдалану, экологиялық мәселелерді бірлесіп шешу, шөлейттенуге қарсы күресу және табиғи экожүйелерді қорғауға бағытталған ортақ жобалар маңызды рөл атқарады.
Демек, білім мен экология саласындағы бастамалар ұйым аясындағы ынтымақтастықтың бүгінгі экономикалық мүдделермен ғана шектелмей, келер ұрпақтың дамуы мен әл-ауқатына да бағдарланғанын көрсетеді.
Мәдени-гуманитарлық ынтымақтастық және Өзбекстанның ұйымдағы институционалдық рөлі
Түркі мемлекеттері ұйымының өзіндік ерекшелігі – оның қызметі ортақ тарихи мұраға, тіл мен мәдени құндылықтарға негізделген. Сондықтан экономикалық ынтымақтастықты дамытумен қатар, ортақ мұраны сақтап, оны кейінгі ұрпаққа жеткізу де маңызды міндет саналады.
Анкара саммитінде Президент Шавкат Мирзиёев түркі халықтарының ортақ тілдік байлығын көрсететін «Ортақ түркі сөздер сөздігін» жасау бастамасын көтерді.
Бұл ұсыныс түркі тілдерінің тарихи және лингвистикалық жақындығын ғылыми тұрғыдан зерттеуге, ортақ сөздік қорды жүйелеуге және мәдени байланыстарды нығайтуға жаңа мүмкіндік беретіні атап өтілді.
Сондай-ақ Өзбекстанның бастамасымен тағайындалған Әлішер Науаи атындағы халықаралық сыйлықтың Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері Дүйсен Қасейіновқа табысталуы да маңызды оқиға болды.
Мұның бәрі мемлекеттер арасындағы қарым-қатынастың тарихи және мәдени негізін нығайта түсетіні сөзсіз.
Сонымен қатар саммиттің маңызды институционалдық нәтижелерінің бірі – Өзбекстан өкілі Мирвохид Азимовтың кандидатурасының ТМҰ Бас хатшысы лауазымына қолдау табуы болды. Оның ұйым жүйесіндегі бұрынғы қызметі мен халықаралық ынтымақтастық саласындағы тәжірибесі алдағы уақытта практикалық байланыстарды одан әрі дамытуға ықпал етеді деген сенім білдірілді.
Сондай-ақ, келесі саммитті 2027 жылы Өзбекстанда өткізу туралы шешім қабылданды. Бұл еліміз үшін басым бастамаларды одан әрі ілгерілетуге, серіктес мемлекеттермен диалогті жандандыруға және жаңа бірлескен жобаларға серпін беруге мүмкіндік туғызады.
Анкара бастамаларының стратегиялық мәні: мүмкіндіктер мен алдағы міндеттер
Анкара саммитінде Өзбекстан тарапынан көтерілген бастамаларды жинақтай келе, олардың мазмұны жағынан өзара тығыз байланысты үш стратегиялық бағытты қамтитынын көруге болады.
Біріншісі – экономикалық интеграцияны нақты мазмұнмен байыту. Көлік-логистика, өнеркәсіптік кооперация, инвестиция және туризм салаларындағы ұсыныстар түркі мемлекеттері арасындағы экономикалық байланыстарды кеңейтуге және өзара тиімділікті арттыруға бағытталған.
Екіншісі – өңірдің халықаралық экономикалық байланыстарға қатысу аясын кеңейту. Орта дәлізді дамыту, ТМҰ+ форматын іске қосу және стратегиялық минералдарды терең өңдеу түркі мемлекеттерінің халықаралық экономикалық үдерістердегі мүмкіндіктерін арттырады.
Үшіншісі – ұзақ мерзімді орнықты даму үшін институционалдық және адами негізді нығайту. Құқықтық ынтымақтастық, білім гранттары, экологиялық бастамалар мен мәдени байланыстар ұйым қызметінің тұрақтылығын қамтамасыз ететін маңызды факторлар болып табылады.
Сонымен бірге, барлық бастаманы жүзеге асыру үшін бірқатар практикалық мәселені шешу қажет. Атап айтқанда, жобаларды қаржыландыру көздерін айқындау, мемлекеттер арасындағы техникалық және кедендік рәсімдерді үйлестіру, құқықтық тетіктерді жетілдіру және орындаушылық тәртіпті қамтамасыз ету маңызды.
Әсіресе көлік дәліздерін дамытуда порттардың, теміржол желілерінің, шекаралық өткізу бекеттері мен логистикалық орталықтардың жұмысын өзара үйлестіру айрықша мәнге ие. Ал өнеркәсіптік кооперацияда жобалардың экономикалық тиімділігі, технология трансфері және олардың жергілікті өндірістік тізбектерге ықпалы негізгі өлшем болуы тиіс.
Демек, саммитте білдірілген саяси ерік пен көтерілген бастамаларды нақты экономикалық нәтижеге айналдыру – алдағы кезеңнің маңызды міндеті.
Қорытынды: Өзбекстанның өңірлік ынтымақтастықтағы стратегиялық ұстанымы
Анкара саммитінің нәтижелері Өзбекстанның Түркі мемлекеттері ұйымы аясындағы белсенді әрі бастамашыл ұстанымын тағы бір мәрте көрсетті. Ең бастысы, көтерілген ұсыныстар тарихи-мәдени жақындықты нығайтумен қатар, қалыптасқан экономикалық қатынастарды жаңа мазмұнмен байытуға бағытталған.
Өзбекстан үшін ТМҰ, ең алдымен, халықаралық экономикалық байланыстарды әртараптандыруға, жаңа нарықтарды игеруге, көлік мүмкіндіктерін кеңейтуге және инвестициялық ынтымақтастықты дамытуға арналған маңызды көпжақты платформа.
Бұл ретте мына бір маңызды жайтты айта кеткен жөн: түркі мемлекеттері ынтымақтастығының дамуы басқа халықаралық ұйымдарға немесе ынтымақтастық тетіктеріне балама құрылым құрудан гөрі, қолданыстағы халықаралық экономикалық және дипломатиялық байланыстарды толықтыруға, жаңа мүмкіндіктерді іске қосуға бағытталуымен құнды.
Өзбекстанның сыртқы саясатындағы ашықтық, прагматизм және көпжақты ынтымақтастық қағидаттары да осындай ұстанымды талап етеді.
2027 жылы келесі саммиттің Өзбекстанда өткізілуі мемлекетімізге маңызды ұйымдастырушылық және саяси жауапкершілік жүктейді. Ендігі міндет – Анкарада көтерілген бастамалардың орындалуын қамтамасыз ету, бірлескен жобаларды өндірістік кезеңге шығару және серіктес мемлекеттермен үйлестірілген жұмысты жандандыру.
Өйткені халықаралық ынтымақтастықтың нақты тиімділігі қабылданған декларациялар немесе көтерілген бастамалар санымен емес, соның нәтижесінде ашылған жаңа кәсіпорындар, кеңейген сауда байланыстары, дамыған көлік бағыттары, құрылған жұмыс орындары және азаматтардың әл-ауқатын арттыруға қосылған үлеспен өлшенеді.
Анкара саммитінің Өзбекстан үшін стратегиялық маңызы да осында: еліміз ортақ тарих пен мәдениетке негізделген ынтымақтастықты заманауи экономикалық мүдделермен, технологиялық даму және өңірлік тұрақтылықпен ұштастыруға ұмтылып отыр.
М.Сайфуллаев, ӨзА
