Вақт ўғриси қўл соатингизни ўғирламайди...

Мулоҳаза

Ҳа, вақт ўғриси қўл соатингизни ўғирламайди — у вақтнинг ўзини ҳис қилиш қобилиятингизни ўғирлайди...Бу "вақт дилацияси" деб аталади. Инсон ўн дақиқа ўтди деб ўйлаган вақтда, аслида бир соат кетган бўлади. Оддий кўзбўямачилик. Фақат бу сафар жиноятчи - телефон экрани сизни ўз гирдобига тортаётган бўлади. 

Бугунги кунда тадқиқотлар шуни кўрсатадики, инсон "атиги беш дақиқага кираман" деб, ўртача қирқ беш — олтмиш дақиқасини йўқотмоқда. Шу вақт ичида мия реал вақтни ҳисоблашни деярли тўхтатади.

Биз аслида технологияни вақтни тежаш учун ихтиро қилдик. Лекин охир-оқибат тежалаётган вақтимизни технологиянинг ўзига "тўлов" сифатида қайтариб бераяпмиз.

Рақамли исканжа — бу шунчаки кўзни қириб юборадиган экран ҳақидаги шикоят эмас. Бу бизнинг физиологиямиз, психикамиз ва ҳатто ижтимоий муносабатларимизни ичидан еб бораётган кўринмас жараён ва энг хавфлиси — у ўзини фойдали, ҳатто зарур кўринишда намоён этаётгани.

Беш дақиқамизнинг бир соатга айланиши ижтимой тармоқлардаги reels, ТикТок, YouTube shorts сабабли. Бу учта сўз замонавий вақт ўғрисининг исмлари. Механизм оддий кўринади: қисқа, ёрқин, тугамайдиган оқим. Лекин миямиз учун бу ҳақиқий тузоқ.

Мия ҳар бир янги видеони — янги маълумот, янги ҳис, янги завқ билан қабул қилади. Шунинг учун "яна бир видео" деган фикр олдида иродамиз ожиз қолмоқда. 

Кечқурун ўндаги вақт ҳаётингизнинг энг қимматли вақтларидан бири бўлиб ётоқда ётганда миянгиз дам олишга, эртанги кунга ҳозирланишга, хотирани тартибга солишга тайёрланади. Лекин ўша пайтда экранга қўл чўздингиз ва  смартфон экранидаги кўк нур мияга "ҳали кун" деган сигнал юборади. Натижада уйқу гормони — мелатонин ишлаб чиқарилиши секинлашади ёки тўхтайди. Жисмонан чарчаган одам ўзининг ухлай олмаётганини ҳис қилади ва яна телефонга боғланади.

Шундай қилиб, инсоният уйқу олдидаги бир-икки соатлик ҳордиқ вақтини экран олдида ўтказмоқда. Бу доимий чарчоқ — "вақт тақчиллиги" деб аталадиган ҳолат. Уйғонасиз, лекин дам олмаган бўласиз. Кун бошланади, лекин куч йўқ.

Бундан ташқари, диққатнинг майдаланишини  тасаввур қилинг: муҳим ҳужжат устида ишлаяпсиз, концентрация тўла, фикрлар оқиб келаяпти. Бирдан телеграм жиринглайди, кўрасиз — муҳим эмас, шунчаки эможи. Лекин вақт аллақачон ўғирланган.

Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, замонавий инсон диққати ўртача ҳар уч дақиқада бир марта рақамли билдиришномалар орқали бўлинади. Бу самарадорликни қирқ фоизгача пасайтиради. Кўп нарса қиляпмиз деб ўйлаймиз, аслида майда бўлакларга ажралган вақт ичида у ёқдан бу ёққа югурганмиз, холос.

Биз кўп вазифали инсон бўлдик деймиз. Аслида ҳеч бирини тўлиқ бажара олмаётган, диққати тарқоқ одамга айландик.

Инсонда дам олиш йўқ, психологик бандлик мавжуд. Аввалги авлодда иш ва дам олиш ўртасида аниқ чегара бор эди. Соат олтида идорадан чиқдингми, сендан ҳеч ким ҳеч нарса кутмайди. У чегарани ҳамма биларди, ҳамма ҳурмат қиларди.

Бугунги кунда ўша чегара йўқ. Мессенжерлар иш берувчини сизнинг ётоқхонангизга, байрамингиздаги дастурхон бошига, ҳатто ҳаммомингизга ҳам олиб кирди. Статистикага кўра, офис ходимлари иш вақтидан ташқарида ҳам ўртача икки-уч соат корпоратив мулоқотга сарфлайди.

Лекин энг ёмони — бу рақам эмас. Энг ёмони — дам олаётганда ҳам хабар келиб қолмадимикин, деган таҳдид. Телефон жимгина ётар, лекин мия тинчимайди.

Хулоса қиладиган бўлсак, биз технологияни вақт тежаш учун яратдик. Узоқ масофага тезроқ етиб бориш учун, ҳисоб-китобни секундда қилиш учун ва бу ишлади — кўп нарсани тезлаштирдик, осонлаштирдик, имконлироқ қилдик. Лекин шу вақт ичида бошқа нарса содир бўлди. Тежаган вақтимизни технологиянинг ўзига қайта "тўлов" сифатида тиклайдиган бўлдик. Бир соатни тежаб, бир ярим соатни скроллда ўтказадиган бўлдик. Тезроқ ишлаш учун қурилма олдигу, лекин унинг эгаси биз эмасмиз.

 Файёза Ҳалимова,

Тошкент давлат иқтисодиёт университети 

“Туризм ва меҳмонхона бизнеси” 

кафедраси катта ўқитувчиси

ЎзА