“Sharafnomayi shohiy” – harbiy qudrat va bunyodkorlik qomusi
O‘n oltinchi asr Turon tarixida tarqoqlik barham topib, yaxlit davlatchilik tiklangan davr hisoblanadi. Bu paytda mintaqa hayotida tub burilishlar yuz berdi. Aynan shu muhim davr manzarasi tarixchi Hofiz Tanish Buxoriyning qalami orqali bizgacha yetib kelgan. Olimning mashhur asari bir ming besh yuz sakson to‘rtinchi va to‘qsoninchi yillar oralig‘ida yozib tugallangan.
Mazkur ilmiy durdona fanda “Abdullanoma” yoki “Sharafnomayi shohiy” nomi bilan shuhrat qozongan. Bu nodir bitik nafaqat hukmdor madhi, balki millatimiz davlatchiligining o‘ta nozik qatlamlarini ochib beruvchi bebaho manbadir. Asarning tili o‘ziga xos bo‘lib, u nazm va qofiyalangan nasr uyg‘unligida bitilgan.
Asar muqaddimasida qadimiy tariximizning muhim sahifalari yashiringan. Unda Chingizxon yurishlaridan to shayboniylarning hokimiyat tepasiga kelishigacha bo‘lgan voqealar bayon qilinadi. Hofiz Tanish Buxoriy faqatgina Buxoro xonligi tarixini yozish bilan cheklanmagan. U Dashti Qipchoqda Abulxayrxon davlatining paydo bo‘lishi va Shayboniyxonning Xurosonga yurishlarini ham chuqur tahlil etadi. Shayboniylar va Zahiriddin Muhammad Bobur o‘rtasidagi harbiy to‘qnashuvlar ham yoritilgan. Muallif bu orqali Movarounnahr va Xurosondagi siyosiy voqealar uzviy bog‘liq ekanini isbotlaydi. Dalillardan ko‘rinadiki, davlatni birlashtirish g‘oyasi o‘sha paytdagi eng asosiy siyosiy ehtiyoj bo‘lgan.
Asarning markaziy qismida Buxoro hukmdori Abdullaxon ikkinchining sa’y-harakatlari yoritilgan. Xon tarqoq yerlarni yagona tug‘ ostida jamlash uchun qattiq kurash olib bordi. Uning puxta harbiy rejalari va oqilona boshqaruv usullari natijasida Dashti Qipchoq, Xorazm va Badaxshon Buxoroga qo‘shib olindi. Muallif hukmdorning sarkardalik mahoratini yuksak baholaydi. Buxoro hukmdori mamlakatni siyosiy jihatdan birlashtirib, bosh hokimiyatni mustahkamladi. Asarda Buxoro qo‘shinlarining tuzilishi, jang tartiblari va qurol-yarog‘lari haqida nodir ma’lumotlar saqlanib qolgan. Bu dalillar mintaqada harbiy san’at qay darajada yuksak bo‘lganini ko‘rsatib beradi.
Ichki barqarorlik tashqi aloqalar rivojiga keng yo‘l ochdi. Hofiz Tanish Buxoriy Movarounnahrning Turkiya, Eron va Hindiston bilan o‘rnatgan munosabatlarini teran mushohada qiladi. Shuningdek, Rossiya tomon yo‘naltirilgan savdo karvonlari haqida muhim ma’lumotlar keltirilgan. Bu tarixiy bitiklar yurtimiz jahon savdo yo‘llarining eng qaynoq nuqtalaridan biriga aylanganini tasdiqlaydi. Ushbu davrda mamlakatda ulkan bunyodkorlik ishlari jadal olib borildi. Asarda tilga olingan muhtasham me’moriy obidalar va murakkab suv inshootlari ajdodlarimizning yuksak muhandislik salohiyatini namoyon etadi. Shaharlardagi gavjum bozorlar, keng ko‘chalar va karvonsaroylar yurt farovonligining yorqin belgisi hisoblangan.
“Abdullanoma”ning yana bir ulkan ilmiy qiymati uning noyob etnografik ma’lumotlariga bog‘liqdir. Kitobda Movarounnahr xalqlarining kelib chiqishi juda aniq va mufassal ko‘rsatib berilgan. Jumladan, qadimgi qang‘li, qipchoq, qorluq, xalaj va og‘ajiri qavmlarining tarixi bayon etilgan. Qo‘ng‘irot, orlot, uyg‘ur, sulduz, bayovut va do‘rmon urug‘larining o‘ziga xos urf-odatlari nozik tafsilotlarigacha yozib qoldirilgan. Bu nodir ma’lumotlar o‘zbek xalqining shakllanish jarayonlarini teran o‘rganish uchun bebaho poydevor vazifasini o‘taydi. Tarixchi xalqimizning qon tomirlari naqadar uzoq o‘tmishga borib taqalishini ilmiy asoslab bergan. Bu tadqiqotlar millatning o‘zligini anglashida beqiyos ahamiyatga ega.
Muallif ushbu shoh asarni yaratishda turli tarixiy yozma manbalarga tayangan. Narshaxiyning “Buxoro tarixi” va Rashiduddinning “Jome at-tavorix” bitiklari unga mustahkam tayanch bo‘ldi. Juvayniyning “Tarixi jahon kushoy” asari va Mirxondning “Ravzat us-safo” kitobidagi dalillar qayta ko‘rib chiqildi. Sharafuddin Ali Yazdiyning “Muqaddimai Zafarnoma”si va Mirzo Haydarning “Tarixi Rashidiy” merosidan ham unumli foydalanilgan. Biroq “Abdullanoma”ning asosiy quvvati uning tirik shohidlar tilidan yozib olinganidadir. Hofiz Tanish Buxoriy voqealarni shunchaki qog‘ozga tushirmadi. U turli voqealarni o‘nlab insonlarning so‘zlari orqali qat’iy taroziga soldi. Asar ikki yirik qism va muqaddimadan iborat, ammo uning oxiri yozib tugallangani haqida aniq ma’lumot yo‘q.
Ushbu durdona asarni fors tilidan o‘zbek tiliga o‘girish yo‘lida zabardast olimlarimiz ulkan mehnat qildilar. Yigirmanchi asr o‘rtalarida sharqshunos tarjimon Sodiq Mirzayev bu mas’uliyatli vazifani sharaf bilan ado etdi. Keyinchalik esa akademik Bo‘riboy Ahmedov tomonidan bu tarixiy xazina to‘ldirilib, qayta nashr etildi. Asrlar osha saqlanib kelayotgan ushbu bitiklar bugungi kun kishisiga ham ko‘p narsani so‘zlaydi. Asar tarqoqlik hech qachon millatga manfaat keltirmasligini isbotlovchi tarixiy saboqdir. Ulug‘ ajdodlarimiz qudratli va farovon davlat qurish yo‘lida mislsiz matonat ko‘rsatgan. Tarixiy haqiqatni o‘zida jamlagan ushbu meros xalqimizning beqiyos bunyodkorlik qudratidan darak berib turadi.
Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA
